1.Sakhan Kâmi
Kum 1920 February lai khan Pu Dohnuna sawmin Reng ram, Hrangvunga khaw khawmpuiah ka zuk kal a. Chutih lai chuan Kawrthah tlangdungah hian Pu Dokhama khaw siam tirh, in 8 emaw chauh an awm a. Chu lo chu khua reng reng a la awm lo. Kawng mumal a awm loh avangin kan bo khawtlai deuh bawk a. Zirtawpni tlai fêtah hian khawmpui hmun Hrângvunga khua Tlângsâng an tih chu kan thleng a. Ni tlâk sârah hian a khuain, mikhual zawng zawngte nen mi lo hmuak a, a ropui ngei mai.
Ni tlâk hnu ngial chuan Pu Dohnûna in chu ka han lut a, mi tam takin min zui lut a, an han sawi hmasak ber chu, "Kâmi hi a lo kal em aw?" tih a ni. An ram zai thiam bera an sawi a ni a, ka hmuh atan an it em em ṭheuh mai a. A chin hriain an han chhang a, “Kal lo. Heti ang Aizawl lam hotute hi an lo kal dawn tih i sawi lo alawm maw le! Hria sela chuan a lo kal ngei ang," an ti a. "A ko peih in awm em?" an han ti a. Amah chu Sakhan tlanga awm a ni a, Hrangvunga khua aṭang chuan ni khat kal zet a ni. Anmahni khaw tlangval Bereia an tih chuan, "Kei ka peih e," a ti a. A tuk, Inrinni chuan ko turin a kal ta a. Keini chuan, Inrinni leh Pathianni chu khawmpui hmunah chuan kan hmang a, Bereia pawh chuan Pathianni chu Sakhanah chuan a zuk hmang a. Thawhṭanniah Kâmi nen chuan an lo chho dun a.
Keiniho chu kei nen 7 kan ni a. Ka ṭhiante zingah chuan tuna Pastor Chhawna hi a tel ve a, thusawi a thiam bawk si a. "Kâmi hmuak kan ni bawk ang a, Phuldungseiah i va kal ang u. In thusawite pawh an ngaithla ve duh dawn em mai a. Phuldungsei in hmuh lohvin Reng ram hmu in la ni nang maw le!" te min ti a. Thawhṭanni chawhnuah chuan Phuldungseiah chuan kan phei ve ta a. Phuldungsei hi Hrâng- vunga khua bawk a ni a, Kâmi rawn riah chhohna tur a ni. Kan va thlen chu ni tlak dawn lai a ni tawh a, Kâmi chu a lo thleng tawh a. Kawtchhuahah min lo hmuak a, chibai te kan inbûk a, kan inkal pêl zêl ta mai a. Naupang tê ni maiin ka hria a, a la nula hmel lo emaw ni, a hmel pawh chu a ṭha lem lo hle a.
Zanriah ei khamah chuan inkhawm hma hian ka thlen inah a lo kal a, "Ka pu, chibai inbûk leh teh ang, nichin khan kan inhre chiang lo em a," a ti a, kan han inchibai leh a. Chuta a ṭawnghmang thiamzia chu mak ka ti ngei mai. Ka ṭawng apiang kha lawmawm tak si hian mi let thla ziah ziah thei mai a, naupang tê a ni chungin ka tluk lo ngei mai. Biak inah chuan kan han inkhawm ta a. Chu zan chuan 'Sapthara' an tih hi a lo thleng ve bawk a. Sapthara nen chuan thu sawi turin pulpit-ah kan ṭhu dun a. Ṭan a lo hun chuan dâr hnihna a ri a, an han ṭan ta a. Ṭan zawhah chuan mi ṭhenkhatin, "Kâmi mal zai rawh se," an han ti ta a. A lo tho va, mite chuan, "Pulpit-ah," an han ti a, a lo lawn ta cheu cheu mai a. Sapthara nena kan hmaah chuan a lo ding a,“Eng nge a sak ang?" an ti a. Mi pakhat hian,"'Kalvari hnehna ropui chu' tih kha le," a han ti a. Mi dangin,“A tawi êm mại! A sak tui hlauh chuan," a lo ti a. Ani chuan, "A tui tâk leh, a bul a hla hlei nêm!" a lo ti ve a.
Tah chuan a han sa ta a leh! Chang khat a sak chuan a la tui lo deuh va, chang hnihnaah chuan a tui ta a, Sapthara nena kan hmaah chuan a lâm ta deh deh mai a. Vai puan var tak hi a khum a, a lukhum chuan a kut vei lamin a mittuí a hru a, a ding lam chu a han vai vel a! "A bul a hla lo ve," a tih ang khan a bulah a'n let leh a, "Tlang zawng zawng aiin Kalvari a ropui zawk êm êm a ni," a'n tih te chuan kan lo mur ur ur ve tawh mai a, a en ngam reng reng kan awm lo, kan kaikun nghuai mai a ni. Hmeichhe lam phei chu an uk tluah mai. A aw chu a tliang ṭhain a zai kha a tlawk fel êm êm bawk si a, lung a tileng em em mai a ni. Mizoram thereng chi khat, umme hram hi kan hre hlawm ṭhin châwk ang a. Kâmi zai mawi dan chu ummein a 'um' vang vang a, ‘me' a tih dawn lai tak ri ang mai hi a ni. Atlir dan ṭhatzia chu, luipui li zau taka a thiamin lailén tui pal tia lung phek ṭha taka an han pal pheitira, a sawt zet zet a, a rang telh telh a, a zuih ral raih mai ṭhin ang hi a ni. A tlir zeih zeih mai nia maw le! A zai thiam bawk a, a râwl a ṭha bawk a, a thlarau bawk si a, mi a hneh ngei mai!
Inkhawm banah chuan ka thlen inah kan han zaikhawm leh ta a. Kan hla pakhatnaah chuan a la tui lo deuh va, "'A kawng lo hawn la,' tih kha maw le," an han ti a. Chu chu Kâmi hla duh zawng ṭhin a ni âwm a. Kan han sa a, a chang hnihna kan han sak chuan a tho phát a, a lâm dan pangngai khan a lâm lẻh tả a. A lukhum khan a mittui a hru zel a, mittui tla chung khan a zai thei bawk si a, chhak lam leh thlang lama thu tlar hmaah khan a vei tawn zek zek ta mai a. Kan lu chungah khan a bân ding lam kha a'n vai vel ṭhin si a, kan kun nghuai mai! Zan rei fê kan zai a ni a, amah chu kan zaisak a ni ber mai! Mi dang chu an lâm lêm lo. Ani erawh chuan ṭhahnem a ngai em em mai ṭhin a, nuam pawh a ti hle bawk âwm e.
A tukah chuan Pu Dohnuna in awmna Tlângsâng lamah chuan kan kir phei leh ta a. Kâmi chuan min zui phei ta zel a. Tlângsângah chuan ni khat kan châm leh a. Pu Dohnuna'n vawkpa sum 5 lai hi min talh a, hlim takin ruai te kan kil ho va, zaikhawmna te a awm zel bawk a. Eng lai maha inhmu ngai lo leh inhre ngai lo ni mah ila, Lalpa pakhat rawngbawltu kan nih leh Pathian Thlarauva hlim za kan nih avangin kan innel sa em em mai a. Ni hnih leh zan thum kan inkhawm hnuah chuan kan inṭhen ta. A khaw neitute leh a ram mite'n kan hmuh min duhsak ang ngei khan, keini pawhin Kâmi kan hmu chu vannei kan inti ngei mai.
Kâmi hị a zaithiam vang chauh pawh ni lovin, mikhual kawm a thiam leh a taihmak avang hian a ram mite pawhin an chhuang deuh a ni ber a. Keiniho pawh chu min tiṭhain min tinuam ngei mai. A zaithiam leh a sakhaw mi avangin a ram pumin a hruai thei tih mai tur a ni.
(1) Tlangvalho sawi dan: Kâmi'n hla lam thu-ah vantlang a hruai zawhzia chu, a sak ang apiang leh a sak tlawr apiang hi chu vantlangin ṭha an ti zel mai a ni. "Tlangvalho hian hla te hi a solfa remin kan zir e, kan han ti ṭhin na a, Kâmi'n a lo kaihlek hlauh chuan, a thluk dan ang apiang kha vantlang hian an duh zawk zel mai si a, solfa rema zir pawh eng mah a sawt lo; Kâmi sak dan ang apiang kha a ni mai," an ti a ni.
(2) Pu Thanghrima sawi dan: Keini kan haw hnu khan, Pu Thanghrima chu Pu Dohnuna hnuaia Tirhkoh hna thawh tum deuhvin a la cham ta a. Kâmi te khuaah te chuan a zuk zin a ni âwm a, a sawi dan chu:
"Kâwlzâl ipte puar lung ak chung hian Kâmi te kawt lai takah chuan, "Khawi nge Kâmi te in?" ti hian ka'n zawt a. Kâmi chuan in chhung aṭangin a lo hria a, a rawn zuang chhuak a, min han hmu a, hlim deuh mai hian, "E! I lo zin a ni maw? Rina lohva kan han inhmuh leh tak chu le! A va lawmawm tehlul êm!” tin chibai min han buk a, min hruai lut ta a. La a lo kai a lo ni a, a hmui te chu an dah sawn rawk a, ka ipte te chu mi han chawi thlaksak a, mei a'n chhem a, thingpui a han chhuang a.
"A nu pawh chu nu valai tak a lo la ni a, a va chhuak a, an ar tui lai chu a lo va talh chawt chawt mai bawk a. Chutah Kâmi chuan, "Khawi nge, Lalpa fak nân thingpui nghah pahin i han zai teh ang aw!" a ti a, a hla bu a'n la a, kan han zai ta a. Kei chu hla ti thei mang vak lo mi ka ni reng a, ka ngaithla hi a ni mai a. Kâmi zai chuan mi han ṭhawng khawp mai a, kei chu ka hmul thum ka hmul thum thum a, ka kâng vu vu hian ka hre ta mai a, ka awmna chin pawh ka hre mang lo!" a tia lawm!
"Chutia kan zai thawm chu hriain Râlléng sumdawng pathum lai hi an rawn lut ve a. Kâmi zai an han ngaihthlak chuan, a hla thu te chu an hre ve lo chungin, a thiam êm avangin an mittui a tla zawih zawih mai nia maw le!" tiin a sawi bawk. "Kâmi chu an khuaah te pawh a lo lár réng rêng a ni; nuṭa te pawh a nei a, buh te pawh an thlo thei hle. Mahse, an in te, an lo te chu a nuṭate hminga sawi a awm ngai lo; 'Kâmi te in', 'Kâmi te lo' ti veka sawi a ni mai," tiin a sawi bawk.
(3) Mizorama a than dan : Kan zin ho khan Kâmi chu kan ngaisang ṭheuh a ni awm e, in kan thlen hnu chuan mahni hmun hmunah kan sawi nasa hle hlawm mai a, Mizoramah hian khatih lai kha chuan Kâmi chu a hmingthang ngei mai.
Kei ka telna hmun khat chu han sawi ila - Nisapui khuaah chuan awm khawm naah hian kan han sawi ta a. A zaithiamzia te, mikhual kawm a taihmakzia te, a bengvarzia te, a ṭawngkam ṭhatzia te, Lal Isua a ngainatzia te kan han sawi chuan Upa Laipawnga rilru a lo khawih khawp mai a, "Aw, chutiang chu asin ka zawn ka zawn thin le! Ka nau Kâmpuii tak chu!" a ti a, a mittui a tla zawih zawih mai a. "Puakpuan thar deuh ken thlak a, zuk puak mut bêm mai ka va chák em!” a ti ngawt nia.
"A hmel a ṭha em?" tiin an han zawt a. "A hmel phei chu a ṭha lém lo, mi hang chu a ni lo va, mi ngo pawh a ni lo. A thing phurh theih hlim lain thing ṭang ro tlain a khupah a delh a, a bai hlen ta deuk nghe nghe a, a kal pawh mi a ang lo déuh," tiin ka han chhang a. Upa Laipawnga chuan, "E...e...e...! 'A delhtu chu eng thing chỉ hi te ni," tiin a ha a lo ṭhial a, a thing chipui chunga phuba lâk mai kha a duh hial dawnin a lang nia!
Chuti khawp chuan mi a hneh theiin a hmingthang a. Lunglei lam phei chuan an chah chhuak emaw ni, Lunglei vel chu a han tlawh awm kha maw le! A hmingthanna hi a zai thiam vang chauh pawh a ni lo va, a thlarau mi êm bawk a, a zai thiam hian mi a hneh bik êm a ni. Sapthara pawh khan Sap rama sava hmingthang tak, Lark sava nen a tehkhin a ni.
2. Chawikûngi, Khawruhlian
Chawikûngi hi hetih hun lai mi bawk hi a ni a, hmingthang tak bawk a ni. A aw chu lian tak, hmeichhe aw leh mipa aw inkara leng, puam deuh, mawi tak si a ni a, zai khawmna hmunah pawh a ṭha bawk a, mal zai pawhin a ṭha bawk.
Zaikhawmnaa tui deuhva, runthlak taka a'n zai chuan zaikhawm aw zawng zawng kha a dâwm kẫng vu mai a, zaikhawmpui chu nuam tak a ni. A thâwk lâk châng emaw, a chil han lem châng emawa a aw a'n reh deuh kha chuan zaikhawm zai kha a tlahniam sawtin a hriat mai a, a zai leh zai loh kha chu nuam hlei tak a ni.
A hmingthan ṭan dan chu hetiang a ni: Khawruhlianah chuan lalho pun khawm eng emaw hi a awm a, Chawlhni chuan kohhranho chu in pakhatah hian an zai khawm a; Phûllên lal Pu Awksarâla te, Luangpâwn lal Lalbuaia te chu an hote nen an va tel ve a; Chawikûngi zai chu ṭha an ti êm êm mai a, a kiang hnaia ṭhut te an inchuh a; chung mite chuan an sawi nasa ta mai a ni. "A zai khan mi chawi kâng vu vuin ka hre mai," ti te an awm a; "A zai khan min nghawr chur churin ka hria," ti te an awm bawk a. "A hmel pawh kha a ṭha ka ti. Kan khaw tlangval, nupuia nei duh an awm lawm maw aw!" te an ti bawk a. “A chil chhẩk khân mi han per a, a chil te pawh thlum rim a nam nia maw le!" te an ti a, hahîpin an sawi ta mai a. Chuta chinah chuan zaithiam hmingthang a ni ta a ni.
Chutih chinah chuan an kohhran pawhin an chhuang ta deuh va, an kohhran puipa ber, Zirtirtu Lianhnuna chuan a kalna apiangah a hruai ta ṭhin a. Bial inkhawmpuiah te, Presbytery inkhawmpuiah te, Synod-ah te pawh a hruai ṭhin a: Amah pawh a tlangnel sâwt a; thu a awih bawk a, a langsâr ta deuh deuh mai a. Mite'n a zai hriat an duh a, "Mal zai rawh se," an tih chuán a zai mai a, zaikhawmpuia an sawm chuan a kal mai bawk a. Thu awih tak, tihnuam tak a ni a, a zai ri khan zaikhawm zai te chu a pawlh hneh khawp si ṭhin a, zaikhawmpui te phei chu nuam tak mai a ni.
Chutianga a lo hmingthan a, a tlângtlâk deuh chinah phei kha chuan a kaihruaitu Pu Lianhnuna kha 'Chawikûngi mi hruai' an ti ta hlauh zawk a. Chaw eia an sawm te pawhin Chawikungi zarah an sawm tel ve ṭhin a ni ta chauh zawk mai a ni.
Chutianga Chawikûngi zaithiam hmingthang a han nih tak chinah chuan, nula zaithiam han tum deuh tawh kha chuan Chawikûngi aw kha an zir a, aw puam deuhva zai thiam an tum ṭheuh mai a ni. Hei hian Chawikungi zaiin Mizoram a hruai zawhzia chu a tilang a ni. Kami kha chu Mizoram mi ni lovin, Reng ram mi a ni bawk a, Mizoramah chuan Chawikûngi hi ama hun laiah chuan zaithiam hmingthang ber a ni awm e.
Kâmi zai nen kha chuan dang tak a ni. Kami zai kha chu hmeichhe aw pangngai, tliang ṭha tak, tlir zeih zeih mai a ni a. Chawikûngi hi erawh chu aw lian tak, puam deuh ṭûlh, a fawna fawn hlup hlup mai a ni. Kâmi zai kha umme hrâm ang veng veng a nih chuan Chawikûngi zai hi chu kawrnu ṭap ang hlup hlup a ni mai. 'Kawrnu ṭap' an tih hi khaw thlangah chuan thereng hram mawi bera an sawi a ni a, lung te pawh a tichhe thei an ti ṭhin.
Heng zaithiamte hi an thiam dan a inang lo teh na a, an ṭha ve ve hle mai. A eng nge ṭha zawk tih pawh sawi a har a ni. An nungchang te a ṭha bawk a, Pathian chawimawi nana urhsûn taka zai an ni ṭhin bawk a, tunlai zaithiamin pun khawmnaa lengzem zai (love song) an sà ṭhin te ai hi chuan a mi ṭhâwn dân dạng tak a ni. Pu Vânzîka, Kristian Kantu, a hun laia pa langsar ve takin Chawikûngi zai a sawi dan chu: "Chawikûngi a'n zai meuh chuan pa chal kawlh tawh tak takte pawh hi an thelh sang sang mai nia maw le!" a ti a. 'Thèlh sang sang' a tih hi "awm ngaihna an hre lo va, an ṭhutna te an sawn ruai mai a ni," a tihna a ni âwm asin!
Chawikûngi chu chutianga an kohhran hotute'n an hruai hrât bawk avang leh, Mizoramah pawh a hmingthan tâk avangin anmahni tualchhung kohhranah pawh mi ṭangkai tak a ni ta zel a. Zai lam thu-ah chauh pawh ni lovin, rawngbawlna kawng tinrêngah kohhranin a chhawr êm êm a nỉ. Nu ngial a nih thleng khan zaikhawm te chu a la peih hle. Hmeichhe lamah phei chuan hruaitu ber pawl a ni a, kawng tinrengah an kohhrana ningkhawng hre pawl tak a ni. Khual chhia khual ṭha thu-ah te pawh a bengvar a, a nulat laia a inhmanna khan a siam ṭha pawh ni ngei tur a ni.
3. Cherthangpuii, Khuangleng
Cherthangpuii hi chu an khua a hla bawk a, a chanchin dang chu ka hre tam lo hle. Heng lama a lo zin changin amah zaikhawmpuinaah chuan vawi hnih vawi thum ka tel a, a zaithiam dan ngawt erawh chu ka hre tâwk bawk.
Amah hi mi ṭha fa a ni a, an khuaah chuan nula langsar sa deuh rêng a ni. A pa hi lal pu, lal nu nuṭa a ni a, lal thusa ber a ni bawk. Cherthangpuii hi chutiang mi fanu chu a ni a, an khuaah chuan lal tih lohvah chuan puipa ber an ni mai a. Nikhaw hre tawk tak, tlangnel tak, kawm nuam tak, ṭawng kam ṭha tak a ni. A hmel pawh a duai lo, zaithiam kan sawi takte zingah chuan a fel ber pawh a ni âwm e. Nula chutiang chu a ni a, zaithiam si, mikhualnaah te pawh kawmtu chu a hmai lo hle ṭhin a ni.
A zaithiam dan chu hmeichhe awrâwl pangngai ṭha tak, tlawk fel tak a ni. Kâmi anga mittui nena zai mi chu a ni lo và; mahse, zaipui chu nuam tak a ni. Zaikhawm, mi tam tak zai chungah khan a aw kha tlawk fel takin a lo lang hlep hlep mai ṭhin a, ngaihthlak a nuam hle mai! Lunglei lama hlim laia, "Angel zai kan hria," an tih ang deuh tur kha a ni. Biak in inkhawmna mipui zingah pawh tui deuhva theihtawpa a'n zai kha chuan mipui zai chhungah khan a lo lang hlep hlep mai ṭhin. Zaikhawmpuinaah te chuan ral hla deuhva a zai ngaithla ru hi an awm châwk a ni. A hming pawh a thang ve hle rêng a, khaw hla mi a ni a, heng lam puipate hian an hre pha lo mai pawh a ni.
An khaw chhungah chuan nula hotu sa deuh kha a ni bawk a. Chhe lam ṭha lamah, khual chhia khual ṭha thu-ah te pawh 'Cheri' tih fo a ni a, kohhran pawhin an chelek hle. Zaikhawmna apiangah hruaitu a ni a, mal zai pawh a ngam ve hle bawk.
Mahse, mi ṭha fanu, nula fing tak a ni a, zaina âwm leh âwm lo chu a ngaihtuah deuh ṭhin a, a nazawng chuan a zai duh meuh lo. Pâwlrâng Upa, Suakhnûna chuan, Cherthangpuii zai a'n ngaihthlak chuan, hla ti mi mang lo tak a ni chungin, "Lelte hmuam ang veng veng mai alawm le!" a ti bawk a ni. Thiam zawng a thiam a ni ang. A thlarau lam thu erawh chu sawi tur a awm lem lo va, mi ṭha pangngai tak, nelawm tak, kawm nuam tak a ni mai. Hetih hun lai hi mi zawng zawng hlim lai a ni a, mikhual chunga ṭhat chhuah chîn lai a ni bawk a. Cherthangpuii pawh hi khual chhia khual ṭha chungah fakawm tak a ni. A zaithiam thu chauh ni lovin, a bengvar a, biak a nuam a, kawm a nuam a, mi tin rawng bawl a peih bawk si a, hmingthang lo thei pawh a ni lo.
Hetih hun lai hi Mizoram nawm lai ber a ni ang e, kan ti ṭhin a. Mi zawng zawng tih theih hi thlarauvah an hmin êm êm a, Kalvari lam hawiin an lung a lêng tlâng êm êm si a, an inngaina tawn êm êm mai a ni. Chuvangin, khaw dang khualte pawh chu Lalpaa thurualpuite, duh takte, rawngbawlpuite an lo ni a. Kan han inhmuh te hian kan innel sa êm êm mai a, awn họ te, zai ho te chu a nuam a, inthen leh kha kan hreh êm êm mai ṭhin a ni. Chuvangin, hetíh laia hla phuahte chu 'ṭhen lohna ram' ngaih thu a ni deuh vek mai.
Cherthangpuii pawh hi hetih hun lai mi a ni a, zaithiama sawi a lo ni bawk si a, miin kawm an châk a, a zinnaah te pawh a to hle zel mai. Hetih lai hi chuan motor-a zin te a la awm lo bawk a, khaw tinah riah a ni ṭhin a. A riahna apiangah an zaikhawmpui zel mai tih tur a ni. Heti ang mite hian kohhran an tinuam a, kohhran nun khan mi a hip a, Pathian ram tizautu pawh an ni ve hle rêng a ni.
(Editorial comment:
'Mizorama zaithiam' tih hi kan Pastór hmasa chhuanvawr, Rev. Liangkhaia ziah a ni a. Amah hi Pastor ṭha tak a nih bakah lehkha ziak mi tak a ni bawk. Synod Office a a thawh laiin, kum 1972 vel a ni ta awm e, office-a a thawhpui Mawia hnenah he article hi hlanin, "Ka thih hnuah he article hi Kristian Tlangau buah i lo chhuah dawn nia", tiin a chah a. Hetia an inhlan aṭanga kum 50 dawn a liam hnuah, Upa P.C. Lalrin Mawia hian ka office-ah a rawn dah a, a lunglenthlak hle mai. Upa P.C. Lalrin Mawia hi Synod Office-ah kum 31 chhung (1968-1999) a thawk a. Synod Accountant hna rei tak a thawh hnuin kum 1994 khan Finance Manager hmasa ber nihna a chelh a. Tichuan, Finance Manager a nih lalin hming ṭha takin superannuation pension-in kum 1999 khan a chhuak ta a ni. Tunah hian Khatla Köhhran, Aizawlah Upa ṭangkai tak a la ni.)
KRISTIAN TLANGAU
June 2021
No comments:
Post a Comment