Search This Blog

Wednesday, March 31, 2021

Eiffel Tower leh a kaihhnawih thil ho mai mai

Vawiin (March 31) hi Eiffel_Tower hawn ni a lo nih chu.

Paris khawpui, Champ de Mars hmuna thir hmanga sak in sang hi a satupa Gustave Eiffel (1832-1923) hming chawia sak a ni a, French chuan a hmingah hian 'La dame de fer' an ti a, a awmzia chu 'thir nula' (Iron Lady) tihna a ni awm e. French hi an hmelṭha, mipat hmeichhiatna kawngah pawh hian an sang a (zu pawh an nei tui), nula hi an lawm riau a ni ang, US sawrkar hnena an thilpek lar tak pawh nula lem 'Statue of Liberty' a nih daih khu. 😅

January 28, 1887 khan sak ṭan niin March 15, 1889 khan sak zawh a ni a, March 31, 1889 khan hun pawimawh World's Fair an tih luhna kawngka atan an hawng ta a ni. Khawvela monument lar zingah tlawhtu ngah ber zinga mi a ni.

A san zawng hi metre 324 (feet 1,063) a ni a, in chhawng 81 tluk vela sang a ni; Manchester United khelmual Old Trafford_a a inkhelhna bik sei zawng let thum aia sang a nih chu. Paris khawpuiah chuan thil sang ber a ni. A bul (base) khu a inbial (square) a, a sir tin khu meter 125 (feet 410) ṭheuh a ni. An sak zawh chiah hian a hunlaia khawvela in sang ber Washington Monument chu khumin in sang ber a ni a, kum 41 zet a sang ber niin kum 1930 khan New York City_a sak Chrysler Building khuan a rawn khum ta chauh a ni. Kum 1957 khan a chhipah inbiak pawhna lama hnan chi aerial an dah thar a, hemi nen hi chuan Chrysler Building ai hian metre 5.2 (feet 17)_in a sang zawk leh ta thung.

A tlawhtute'n an tlawh ṭhin hi chhawng thum a ni a, a hmasa ber leh a dawttu chu ei leh in zawrhna (restaurant) a ni a, a chung ber hi chu hawi khawthawnna hmun a ni. Lawn tur hian kailawn chhuk chho (lift) leh step hmanga kal theih a ni a, chhawng khatna thleng tur hian step 300 a awm a, chhawng khatna aṭanga chhawng hnihnaa chho tur pawhin step 300 tho kal a ngai a ni.

Eiffel Tower chanchinah hian thil nuihzatthlak angreng deuh a awm a, mi bum lama hmingthang em em, Austrian-Hungarian mi Victor Lustig (1890-1947) khan ṭum hnih ngawt hralh tur angin thu a than, vawi khat phei chu sum tam tak a hmuh phah.

Kum 1925 khan Lustig hi Paris khawpuiah hian a zin a, chanchinbuah Effel Tower enkawl hautakzia thuziak a hmuh aṭangin ngaihdan mak tak a nei ta a, sum hmuh nan hman theih dawnin a hre ta a ni.

ID lem a han siam phawt mai a, France sawrkara Ministry of Posts and Telegraphs (Deputy Director General of the Ministère de Postes et Télégraphes) angin a han awm a, Department of Post, Telegraph and Telephone lehkha ni awm tak, Eiffel Tower chu ṭhiah tura ruahman a nih thu ziahna lem a siam bawk a. Paris khawpuia thir hralhtu lian 5 te chu Crillon Hotel_ah a ko khawm ta a, he hotel hi sawrkar mi pawimawhte'n thu pawimawh sawi hona hmun atana an hman fo a ni nghe nghe.

A mi koh khawmte hnenah chuan Eiffel Tower chu a enkawl a hautak em avangin sawrkarin ṭhiah a tum a, a hmanraw hluite chu hralhna tur an zawng mek niin a hrilh ta a ni. He thu hi sawrkar thuruk a la nih rih avangin vantlang hnena sawi darh a la rem lo va, hna an thawh ṭan hmain a hmanraw hlui lei tur ngaihtuah lawk turin amah chu an ruat a, chumi sawipui turin a ruka sawm an nih thu a hrilh hlawm. Anni pawh chuan sawrkar thuruk chu vawn him tlat an intiam a ni.

Thu pawimawh an sawi hnuin a mikhualte chu chawchhun a kilpui hnuin a hmuna Eiffel Tower en tur chuan a limousine_in a hruai ta a. A hmun an thlen chuan hna thawk ṭhenkhat an lo awm a, mahse Lustig chuan thir ton 7,000 zeta tam chu engtia senghawi tur nge tih lo en fel tute niin a sawi hlauh thung. An duh tawka an en hnuin thir an lei ngamna zat te chu a tuka inhrilh turin a mikhualte chu a thlah ta hlawm a ni.

Lustig hi mi bum reng renga khawsa a nih avangin bum awm chi hi chu an hmel leh an khawsa ziaah a hre thei em em mai a. Hemi ṭum hi chuan Paris khawpuia sumdawng lian zinga tel phak tuma ṭan la mek André Poisson chuan a mit a la ber a, biak zui atan a thlang ta chat mai a ni.

A tuka an inhmuh khawm leh hnuin Poisson chu a kawm fal ta a. Poisson chuan chutiang taka thil lian thama inrawlh chu a nupuiin a hlauthawng deuh a, an chan tak tak a ring lo tih te a han hrilh a. Lustig chuan thiam taka thlemin, amah chu sawrkara thawk ni mah se hlawh tam lo tak, mi hausate khawsak anga khawsak chak ve tak a nih thu insawiin, Poisson chuan sum eng emaw zat a pek chuan an indawrna chu a pek ngei tur thu a hrilh ta a. Passion chuan a thil sawi chu awihin pound 70,000 a pe a, ngaih ṭha takin a chhuahsan ta a ni.

Pawisa a dawng fel tihah Lustig chu a insiam a, Austria lamah a kal nghal daih thung.

Poisson chuan Eiffel Tower ṭhiahna tur thupek chu a nghak ta ngat ngat mai a, engmah thu thar a awm thei ta si lo. A tawp a tawpah, a mangang chuan Post, Telegraph leh Telephone headquarter lamah a zawt ta ringawt mai a, anni lah chuan engmah an lo hre si lo va, an lo nuih liam vel mai mai si.

Poisson chuan an bum a ni tih a han hriat chuan a zak em em a, thuneitute hnenah pawh thlen ngam lovin a tuar liam ta mai mai a ni.

Lustig chuan a mi bum pain engmah a sawi lo tih a hriatin tihnawn leh chi riauin a hre ta a, a hmaa a tih ang bawk khan company 5 bawk a dawr leh a. Mahse, an zinga pakhat chuan ringhlelin a zir chiang a, inbumna a ni ngei tih a hriat hnuin police lamah a zualko ta a. Mahse, Lustig chu man a nih hmain a tlanbo thei ta hlauh a ni.

Hemi hnu hian Lustig hi US lamah a che leh a, pawisa lem siamna khawl a zawrh chu police_in manin lung in hmingthang Alcatraz_ah a hun laia Chicago misual lar Al Capone (1899-1947) nen khan an tang dun zak zak a ni.

Hetianga thil lian thamah ruahmanna mawl te hmanga mi a bum thei hi tunlai huna ngaihtuah chuan a mak viau a, mahse, kum 1925 velah kha chuan tun ang hian miin thil an la chik lutuk lem lo te pawh a ni mahna le.

Pu Zoramthanga leh media

Kan CM khan, "ZPM chu Vanglaini leh ZONET nei lo se chuan an tlem tawh ngawt ang," tih ang deuh khan a sawi an ti a, a va tul vak lo tehreng e aw.

Khawvel ram changkang apiangah media hlutna leh zahawmna hi miin an hre chiang thin a, media do hian an do fuh lo fo. Kan CM hian hei aia tawngkam mawi deuhin kan rama media lian pahnih hi a bei thei ngei ang a, inngaihtuah chiang deuh se a tha mang e.

Vanglaini hi Pu K Sapdanga ta a ni a, ZONET pawh an thianho ta a ni a, kan hre vek mai; an ZPM ru viau ang tih chu a chiang reng. Mahse, chuti taka party duhsak bik nei thu an chhuah a, an puan tak pawh ka la hre lo.

Kan CM hi pa titi thiam, Mizo pa tak a ni a, a mizia hi hi inlak lawk lo chi tak, thenawm pa atana tha tak a nih ka ring. Mahse, Chief Minister a ni tih inhre lo hian a tawng ta mai mai thin em ni aw ka ti ve deuh. Mipui vantlang hmaah hian sawi awm loh tak tak a sawi ta fo niin a lang a, kan khawvel changkang tawh em emah hian miin an lo chhinchhiah chiang thin si a, tul lovah amah leh a party an buai phan fo a nih hi. Serchhip mipui hmaah, 'MNF in thlan tlin loh chuan Rangvamual_ho chuan an nuihzat ngawt ang che u' tih ang chi te kha a tul lo em mai.

A tir lamah khian media mite ka han chhan viau nain, kan journalist thenkhat hi chu an ropui lo ve viau chu ka ti tho. Journalist inti ve ngat, party_a eng secretary emaw te hi kan awm fur mai a, a zia lo ka tia, an thawhna media hi beisei a sang lo nghal ringawt.

Monday, March 29, 2021

Zu Tui Hre Mi

Tunge ni, kan naupan laia Rothuama te sawi thin, 'Zu tui hre mi ka nih hi' a ti thin e an tih kha aw?

Kei, zu hi tui chu ka la ti ngai vak lo a ni awm e. In chak hle mah ila han in chiah hian tui ka ti ngai lo.

Hmanni lawk khan Numami'n an ina chaw ei turin min sawm a, a hmain a sawi lawk a, "Manipur lama ka nau a lo zin dawn a, zu ka chah sak che; RV_ah hian an lo check ang em le?" te a tih thawi deuh zuk zuk avangin ka phur rilru deuh a, Lungmual lamah ka zu kal vang vang.

Ani, tshirt min pek a lo tum rù a, min lo hrilh duh si lo, ka kal duh loh hlau si khan tawktarhah ka sih hnipna deuh bera a rin 'zu' kha a sawi mai mai a lo ni. A nau hnenah hian tshirt, Burma ram buainaa thi ta, kawl nula Angel_i an tih emawni lem kha Churachanpur lama chhuttirin min chahsak kha a lo ni. Min pe ta a, a dum hi a nia, ka lawm hle a, ka hà nghal. Zu chu min lo chahsak lo a ni ang, min pe lo.

A nau lo kal hi nu, Churachanpur lamah chuan khawsa thei tak a ni a, a rual hian Manipur lam District Council member Lùna (a ni tain ka hria) te nupa an lo tel ve bawk. Lùna hian Scotch whisky lar ve tak, Vat 69 an tih hi a lo keng a, inpuiah min sawm a, kan in dun ta a. Manipur lamin seh hmeha an hman thin, eng eng emawni tauh nen kan inchhawp a, mi changkang zu inin, an in tepenah kan in ta a ni.

Vat 69 hi um puitling cheng 3000 man vel a ni awm e. A eng fim kak mai a, mahse tui ka ti lo tawp mai; a kha fuk maiin ka hria. Mahse, zu màn tam a ni a, ngaihtha angreng takin a in theih deuh. A tui lo viau nain, ka rin aiin ruih a awl. Theitui inna tura siam ni awm tak darthlalang no, a diameter inches 2 awm vel, feet chanve tling lo deuh tura sangah hian tàk lo takin no thum emaw ka in a, ka rin aiin ka tawng duh.

Asenchi rau rauah, khatiang ai chuan McDowells Rum man tlawm, thelret uma mi ang chi hi tak deuhin in ila tui ka ti daih zawk. MC Rum hi chu tak deuha in chuan a thlum lek lek hian a lang deuh reuh ka tia. Local zu pangngai tak pawh tui ka ti daih zawk tih ka hre reng mai.

Luna hi Paite a ni a, BJP a ni. Chaw ei khamah Numami pasal Pa_j_a te nen politics kan sawi a, an Manipur politics a ni ber a, sawi ve tur ka hre lo viau nain ka titi tui ve viau thovin ka hria. Pa_j_a hian zu a in duh ve lo va, mahse, ani chu Changsan hnam, Manipur lama seilian a ni bawk a, thil sawi tur a hre bik hle.

Zan dar 9 dawnah Pa_j_a leh an fapa naupangin (tunge ni a hming ta kha aw?) skuty_in min thlah a, hmunphiah fawng tur hrim hrima siam plastic leh sangha rep min hawntir bawk.

Numami te chhungkua nena kan inkawmngeih dan hi a hò angreng. Pa_j_a hi RD department lama thawk JE niin Ngopa_ah khian an awm thin a. Marina_i te Ngopa lam chhuak an lo nih ve bawk avangin a Ngopa lam hrim hrim ka ngaihven em avangin kan inhre ve ringawt a, kan inkawmngeih zui ta em em ringawt a ni.

PC Biaksiama

Ama thua Bible a lehlin ve ringawt atang khan PC Biaksiama hian ngai a awh meuh lo a niin ka hre deuh. Lehkha thiam, mi thlir zau tak tura ngaih hian Biden sawi chhiat hi a thupui ber a ni ta ber mai niin ka hria. Biden sawi chhiatna lam thu ziak zawng zawng hi a awih vek a ni deuh berin ka hria a, tunge a ziaktu tih lam a ngaihtuah miah lo niin a lang a, a dik lo tih miin an sawi pawhin a awih thei miah lo a nih hmel.

Biden sawi chhiatna atan chuan tawngkam lah hi a duhtui lo em em mai lehnghal a, a tawngkam tam tak hi kohhran upa sawi awm a ni ka ti lo.

Kohhran hian dik lohna tam tak a nei a, mahse Pathian hian a humhalh tlat a, a rorelna hi tha awm lo taka lang pawh Pathianin a hriatpui thin tih hi a chang chuan ka awih lo lek lek thin. Kohhran upa atanga PC Biaksiama an chawlh lailawktir tih thu_ah pawh khan kohhran hian an tisual awm mang e tiin ka lo ngaihtuah rilru thin a. Tuna a thil ziak ka han hmuh tak fo hnu hi chuan chawlh lailawktir awm tak a lo ni tain ka hria.

A thil ziak tam takah phei hi chuan a ã a ni deuh ber lo'm ni tih ka ngaihtuah ta fo mai.

(Kan in

March 29, 2021 zan dar 7:31)

Sunday, March 28, 2021

Congress leh ZU

 ZU hi chu ni ila Mizoram Congress hi chu ka haw ngawt ang, min puh chhe em mai.

2018 inthlana an tlin loh chhan an sawi apiangin keimah vangah an puh ringawt mai. 'Ka thisen zawmpuite pawh ni se kan party mi leh sa an nih loh chuan engah mah ka ngai lo' tih te, 'Mizoram kawng a tha, Silchar pawh pel lo chuan kawng chhiat thu sawi ve suh se' tih zawng zawng sawi duh lovin keimah min puh zo vek ringawt a, lungawina chi a ni lo reng reng.

TB leh eng eng emaw

Vawiin hi English Romantic Poet ropui #John_Keats thih champhaphak a lo ni reng. October 31, 1795_ah a piang a, February 23, 1821 khan kum 24 mi chauh niin Rome khawpuiah a thi ta mai a ni. A natna hi Tuberculosis (TB) a ni a, hei vang hian a taksain a ngeih deuh beiseiin England aṭangin lum nuam deuh tura an rin Italy lam a pan a, a dam chhuak zo ta chuang lo a ni, a lainatawm teh e.

Nimin piah lam khan ZONET hian kan thu leh hla thiam hmasa #Kaphleia (1910-1940) leh a chhehvel thil an lo chhuah ṭhin a, a lunglenthlak. Tachhip tlangval chhuanawm Kaphleia pawh kha kum 30 mi chauh niin TB (Mizo chuan 'ngawr' kan ti mai) vang bawkin a thi kha a ni.

Kan thu leh hla thiam lar hmasa tho, Kaphleia ṭhianpa, Rev Liangkhaia fapa, Saitual tlangval changkang #Biakliana (1918-1941) pawh kum 23 mi lek a nih laia TB vang bawka thi kha a ni lehzel a, TB hi ka huat zual phah.

American wild west hun laia mi lar #Doc_Holliday (John Henry 'Doc' Holliday) pawh kha TB vanga thi bawk a ni. Ani kha August 14, 1851 kuma piang niin November 8, 1887 khan kum 36 mi chauh niin khum laizawlah a thi a, a thih dawn hian a natnain a huat ber chi tiin whisky a tlak pap a ni awm e.

Keats leh Holliday hi an dinhmun a inang viau a, an nute hi TB vanga thi ve ve an ni a, an nute aṭanga an kai a ni ang.

Holliday hian a nu damlo kha naupang te niin a bawihsawm ṭhin a, a dawm hlum ṭhak a, a khawngaihthlak hle. A nu thih hnuah khawhar tak chungin ha doctor (dentist) a zir chhuak a, a taksaah a natna a lan chhuah tak thuai avangin a hna pawh thawk chi a ni ta meuh lo; miin an ṭih. Hei vang hian pawisa khelh (gambling) lam te a ching chho ta a, tunlaia rock star kan tih ang hi a ni ber ang an ti. Gambling bakah zu leh sa leh nula lamah a kal ta vak mai a, a natna avang hian a nun a hoh phah ta ni te pawhin a lang. Gunfighter an tih ang chiah hi ni lo mah se silai chelek zei tak chu a ni a, Tombstone khuaa OK Corall inkahna hmingthang taka a tel ve avang khan gunfighter ang deuhin a lar phah ta a; mi pathum bak a that lovang an ti. A huaisen em em pawh kha TB a vei avangin thi thuai turah a inngai a, thih kha a hlauh lem loh vang a ni ang an ti bawk. A hmeichhe hmangaih hmasak ber (first love) Mattie pawh TB a nih a inhriat avang hian rilru na deuhin a kalsan tawp a, a vah rawlaih kualsan ta a ni deuh ber (Mattie hi a first love a nih bakah a first cousin a ni bawk). A nu damlovin a thihsan lai boruak a ngaihtuah a, a hmangaih ber khatianga kalsana a awm ve tur kha a ngai ngam ngang lo a ni. Holliday a kal bo hnu hian Mattie pawh chuan pasal nei ta bik lovin convent_ah a khawsa ta daih a, Holliday chet khawloh hle hnu thleng khan lehkha an la inthawn fo an tia lawm. Holliday hi chuan nupui angreng deuh, 'Kate hnar liani' ('Big Nose' Kate) ti_a an sawi, Mary Katherine Horony, nawhchizuar (cowboy_ho chuan 'whore' an tih mai) a nei. Kate hi Hungarian-American a ni a, a hnar a lianin a hmelchhia pawh a ni hran lo, 'Big Nose' tih hi chu thil dang vanga an sawi fiamna a ni.

John Keats vanga Doc Holliday chanchin zawk ka han sawi tak vak chu; TB phiangsen vang vek a ni.

Napoleon chanchin tlem

Kum 1815, February_26 khan Napoleon_Bonaparte kha an tantirna Elba thliarkar aṭangin a tlan chhuak a, French emperor a ni leh ta mai kha a nia.

Napoleon chanchin hi sawi dawn chuan sawi tur a tam khawp mai a, tawi tea sawi huphurhawm tak a ni. Sipai naran ve mai ṭhin, pa te takte kha engtin tin emaw France rama lal ber (emperor) a ni chho ta mai a, December 2, 1804 khan Paris khawpuia biak in hmingthang Notre-Dame Cathedral_ah lallukhum khumtir (coronate) a ni. Ram zauh zel duh mi a ni a, a kiang vela ramte a run a, indonaah a chak thei em em mai lehnghal. An sawi hi tak tak ni maw, 'Ka ke vei lam ka per hian Europe khawmualpui chanve hi a nghing a ni' a ti e an tih kha.

Mahse, indonaah hian chak reng theih a ni bik lo va, a hmelmate an lo ṭangrual ṭhin ve bawk nen. Kum 1814 khan Austria, Russia leh Prussia ṭangrualte a hneh lo va, April 11, 1814 khan France khawpui pakhat Fontainebleau_ah inremna 'Treaty of Fontainebleau' an siam a. Chu inremnaah chuan Napoleon chu Mediterranean tuipuia thliarkar pakhat, Tuscan vaukam aṭanga km 20 a hla, mihring 12,000 chenna Elba thliarkarah a khawsa ang a, sum eng emaw zat pek ṭhin niin emperor a nihna pawh a chhawm zel ang tih a ni. Hetih lai hian France ram chu Louis-Philippe (Louis XVIII) chuan lal niin a awp dawn a ni.

May 30, 1814 khan Elba thliarkar hi an thleng a ni. Thliarkarah hian mi 12,000 chunga roreltu chu a nih ve avangin sawrkar pangngai kalphung zuiin lawng sipai leh lei sipai, tlem tham te a din ve a, thir laihchhuahna lam te a buaipui a, kawng te a siam ṭha a, tunlai thiamna hmanga lo neih lamte zirtirin, dan zirna leh lehkha zirna pangngai te pawh a kalpui ve thlap a ni.

Thla khat vel awrh a awm hman tihin a nupui Josephine chu France ramah a thi tih a hria a, a tuar hle, ni hnih chhung in chhungah a inkalh hnan a ni.

Hetia a awm lai hian an inremna thuthlungin a sawi anga a pawisa dawn tur chu tihtawpsak a, Atlantic tuipuia thliarkarah khung bo an tum tih thuthang a hriat ruk avangin February 26, 1815 khan mi 700 nen lawngin Elba thliarkar aṭang chuan a tlan chhuak ru ta a. Ni hnih hnuah France ram Golfe-Juan thlengin hmar lam a pan ta zel a. France ram roreltu Louis XVIII kha mi chak lo tak a nih avangin chutia Napoleon lo tlan chhuah thu a hriat chuan lamṭang nei dawnin a inhre lo va, Belgium ramah a tlanchhe ta daih a. Napoleon chuan March 20_ah Paris thlengin ro a rel leh ta a, mahse, ni 100 chhung vel bak ro a rel hman lo. British leh Prussia ṭangrualin an do rawn a, July 15, 1815 khan British lawng sipai lal Captain Frederick Maitland lakah a inpe. St Helena thliarkarah tantir niin May 5, 1821 khan kum 51 mi niin a thi ta a ni.

Napoleon chanchin tak tak ai hi chuan Alexander Dumas thawnthu ropui #Count_of_Monte_Cristo thawnthua Napoleon pawimawhna hian lung a tileng mah zawk mai (Mizo ṭawnga lettu hi Kulikawn pa lar Pu Lalsangliana (L) a ni); sawi zuai zuai teh ang.

Elba thliarkara Napoleon a tàn lai hian France khawpui Marseille khuaa sumdawng hausa M Morrel lawng Pharoan chu bungraw lain a zin chhuak a. An haw lamah an captain Leclère chu na takin a damlo a, a thi ta a. Captain hian a thih hmain lawnga hnathawk pakhat Edmond Dantes chu tihtur tukin, lawng chu Elba thliarkarah dintir a, mi pakhat hnena thil fun pe turin leh chu pa hnen aṭang chuan lehkhathawn dawng turin a hrilh bawk a. Captain hrilh ang chiahin Dantès chuan a ti thlap a.

Lawngin Marseille khawpui a lo thlen hnuin a neitupa M Morrel chuan an captain a thih tak avangin Dantès chu captain atan ruat a nih tur thu a hrilh a, ani chu a lawm em em mai a ni. Chubakah, a ngaihzawng, Catalan nula Marcédès nen innei mai tur an ni bawk.

Pharoan lawng captain atan Dantès ruat a ni ta mai chu lawnga thawk ve tho Danglars chuan a itsik hle mai a, a ṭhian pakhat, Catalan mi Fernand Mondego chuan Dantès nupui tur Marcédès chu a lo ngaihzawn ve em em avangin an innei mai tur chu pawi a ti a, a lo thik ve hle bawk a. Ṭum khat chu Dantès te ṭhenawmpa, zu heh tak Caderousse, Danglars leh Fernand te chuan lui kama zu an in laiin Dantès chu hek a, tantir dan an ngaihtuah ta a ni.

Lawnga an zin ṭumin Dantes te lawng chu Napoleon tanna Elba thliarkarah a chawl a, chutah chuan mi pakhatin Dantès hnenah lehkha a pe tih kha Danglars hian a hre ve reng a. Thuneitute'n chu chu an hriat chuan Dantès chu lal Louis phiarrutu, Napoleon lamṭang Bonapartist_ah an ngai ang a, an tantir mai dawn tih a hria a ni. Chutichuan, Caderousse chu hrai ruiin Danglars leh Fernand te chuan Dantès hekna lehkha chu an ziak ta a ni.

An hekna engmah hre lovin Dantès leh Marcédès te chu an innei ta a. Inneih inkhawm an buatsaih lai chuan police lo kalin Dantès chu an man ta a, Marseilles khaw deputy prosecutor Villefort hnenah an hruai ta a ni.

Villefort chuan Dantès chu a lo khawngaih hle mai a, chhuah leh nghal mai a tum a. Mahse, Elba thliarkar aṭanga Dantès lehkha ken a han hmuh a, lehkha dawngtu tura inziak chu a pa (Villefort pa) M Noirtier a ni tih a hriat chuan a hlauthawng ta em em mai a (lehkhaah chuan Elba thliarkar aṭanga Napoleon lo tlan chhuah tur thu leh a lamṭangte chu lo inring vek tura hriattirna a inziak a ni). Lehkha hi mi dangin an hmuh vaih chuan Villefort pa Noirtier chu Napoleon ṭantu, lal phiarrutu Bonapartist a ni tih an hria ang a, an man mai dawn tih a hriat avangin lehkha chu a hal ral ta nghal a. Chu mai chu duh tawk lovin lehkha kengtu, lehkha chu Noirtier hnena pek tur a ni tih hretu awmchhun Dantes chuan a thil hriat chu a sawi chhuak ang tih a hlauh em avangin engmah sawi thei lo tura lung ina khung bo vang vang turin a ti ta a ni.

Dantes chuan engmah tihsual a neih a hre si lo va (lehkhathawna thil inziak kha engmah a hre ve lo), chutia a hun laia lung in rapthlak ber, politics vanga an mante an dahna hmun, chuta tangte chu tumah dama an chhuah tawh ngai lohna Chateau d'if tan ina a tang chu a ngaihna a hre lo em em mai a.

Dastes thawhna lawng neitupa M Morrel chuan Dastes tan chuan nasa takin a bei a, mahse a hlawhtling thei bik lo. Napoleon kha France ram lal han ni leh záwk mah se ni 100 hnu lekah a tlawm leh ta thuai bawk si. Dantes chu lal Louis XVIII phiar rutua puhin lung inah chuan kum 14 zet a tang ta mai a nih kha.

Dantes chuan lung in chhungah chuan tang ve bawk, Italian puithiam, fing zet mai Abbe Faria a chhar hlauh a, ani chuan finna chi tinreng a zirtir bakah ro tam tak inphum rukna hmun te a hrilh bawk a.

Lung ina a tan chhung hian a tantirtute chu milian leh mi hausa tawntaw an lo ni vek tawh a, amah duhsaktute chu dinhmun chhe takah an lo ding vek thung a, a pa phei chu rilṭamin a lo thi daih nghe nghe. A ngaihzawng Marcédès pawh a hektute zinga pakhat zawk Fernand nen khan an lo innei daih nghe nghe (Marcédès hian Dantès hi rei tak a lo nghak a, a tawp a tawpah, a thi tawh ni ngeia a hriat vangin, hreh tak chungin Fernand hi a nei hram a ni a, dem lutuk tur a ni lo ang; tin a pasal hi Dantès hektu zingah a tel ve tih a hre lo); Fernand hi sawrkar milian a lo nih hnuin Count de Morcerf tiin hriat a ni ta bawk.

Harsa takin Dantes chu lung in aṭang chuan tlan chhuakin Faria hrilh, Monte Cristo thliarkara ro phum ruk chu a zawng chhuak a, mi hausa tawntaw a ni ta. Lung ina a tan chhante chu a chhui chhuak ta vek a, lung in chhunga a lo intiam tawh ang ngeiin phuba lak ngei tumin an inbuatsaih ta a ni.

Tuscan sawrkar aṭangin Monte Cristo thliarkar chu a lei a, ama hming pawh chu 'Count of Monte Cristo' tiin a thlak a (a inchei danglam ang zelin- 'Sindbad the Sailor' te, 'Lord Wilmore' te, 'Abbé Busoni' te pawh a inti bawk ṭhin), a hmakhaw ngaitute a ṭanpui dan leh lung ina tantirtute laka a phuba lak chhoh dan chu ngaihnawm chungchuang tak a nih kha.

OSAMA & ARSENAL

Vawiin hi Bin Laden pian champhaphak a ni awm e. Kum 1957, March 10 khan Saudi Arabia khawpui Riyadh_ah a piang a, a hming pum hi 'Osama bin Mohammed bin Awad bin Laden' a ni duah mai.

Arabian Nights thawnthu chhiar ṭhin chuan in hria ang a, Muslim hian hming phuah dan bik hi an nei a, an hming pum hriat chuan an thlahtute a hriat nghal deuh mai. Osama hming sei duah mai pawh hian awmzia a nei a, hetiang hi a ni (a sapṭawng hian dah mai ila, kan hrethiam vek tho ang): 

Osama bin Mohammed bin Awad bin Laden tih chu 

'Osama, son of Mohammed, son of Awad, son of Laden' 

tihna a ni. 

Ama hming hi Osama a ni a,

a pa chu Mohammed a ni a,

a pa pa chu Awad a ni a, 

a pa pa pa chu Laden tihna a nih chu.

(Mohammed = Mohammed bin 

                            Laden

Awad = Awad bin Aboud bin 

               Laden

Laden = Laden Ali al-Qahtani)

(Ka pa hi Thanghuta a nia, 

ka pa pa chu Lalrawna a nia,

ka pa pa pa chu Pawihkila a nia, 

ka pa pa pa pa chu Pudara a ni awm e. Muslim dan hian ka hming hi han phuah ve mai se aw... 😁)

Osama pa Mohammed bin Awad bin Laden hi Yemen lam mi a ni a, in leh thil dang sak (construction) lam ti mi, mi hausa (billionaire) niin Saudi Arabia ram lal Saud chhungkua nena inhnai tak an ni nghe nghe. A nu Hamida Alia Ghanem hi a pa nupui 10_na a ni a, Yemen mi tho a ni. Bin Laden pian hnu lawk hian a pa chuan a nu hi a ṭhen a, a pa thawhpui Mohammed al-Attas chuan a nei ve ta thung.

** Muslim danah hetia nupui ṭhen a, midang neihtir mai hi thil mak a ni lem lo va, hausa deuh chuan nupui hi an duh tawk tawk an nei deuh mai ni tur a ni. A che na zual phei chuan Muslim ram ve tho, ram rethei deuh aṭangin mi rethei fa, tleirawl te te hi nupui turin an lei a, an duh tawka an chen hnuah an ṭhen leh a, chungte chu midangin an lo nei ve leh mai ṭhin a ni. Muslim danah nupui ṭhen hi a awlsam khawp a, 'Triple Talaq' an tih danah phei chuan mipain a nupui a ṭhen duh chuan 'talaq' tih thumal hi vawi 3 a chham khum a, a ṭhen fel der a ni mai; telephone hmang pawhin 'talaq talaq talaq' ti_a a nupui a chham khum chuan ralkhatah a ṭhen fel der tihna a ni. Hman deuh khan India ramah Supreme Court chuan hmeichhe rah behnaah ngaiin Triple Talaq dan hi tihtawp a tum a, Muslim tam takin duh lovin lungawi lohna an lantir a, an zingah hian Muslim hmeichhia pawh tam tak an tel ve nia. Engtin nge thutlukna an siam chu ka hre tawh lo. **

Osama nu Hamida leh Al-Attas inneih hi kum 1950 leh 1960 inkar vel kha a ni a, mahse Bin Laden pate nen hian in khata sawi theihah an la cheng tlang tho. A nute nupa chuan fapa pathum leh fanu pakhat an neih hnuin in tharah an khawsa hrang ta a, Bin Laden pawh a nute bulah zawk hian a khawsa chho ve ta a ni. A pa sumdawnna hlutzawng hi dollar billion 5 vel a ni a, heta ṭang hian Osama hian dollar million 25–30 vel a rochun chho ve a ni.

Bin Laden chhungkua hi Sunni Muslim ruh tak an ni. Osama hi kum 1968 aṭanga 1976 khan sikul pangngai (secular school) ṭha tak Al-Thager Model School_ah a kal ṭhin a, kum 1971 khan sapṭawng zirin Oxford, England_ah a lo kal bawk. Hemi hnu hian economics leh business administration zirin King Abdulaziz University_ah a kal leh ta a, kum 1979 khan civil engineering degree a zo a, kum 1981 khan public administration degree a zo bawk nia sawi a ni. 

Mahse, a zirna chungchang hi sawi dan dang a awm; lehkha zir peih tak nia sawi chu a ni a, University hi kum 3 chauh a kal a, college degree a nei hman lo nia sawi an awm ve bawk.

University a kal lai hian sakhaw zirtirna lamah a tui em em a, Quran bu bakah jihad chungchang a zir nasa hle a, mi ṭanpuina lamah a inhmang nasa viau bawk. Hei bakah hian poetry phuah lamah a tui a, lehkhabu chhiar a peih hle bawk. A lehkhabu ngainat zingah indopui 2_na laia sipai hotu hmingthang pahnih, British sipai lal Field Marshal Bernard Montgomery leh France sipai lal Charles de Gaulle kutchhuakte pawh a tel. Sakawr a ngaina a, football pawh a khel nasa ve ṭhin; a position duh ber chu centre forward a ni. Football club lamah chuan Arsenal a ṭan niin sawi a ni. Mi zaidam tak, ṭawng tlem leh ṭawng nem lam niin, pa sang leh cher lam, feet 6 leh inches 4 vela sang, kg 73 vela rit a ni.

Football lam hi sawi zawm lawk ang: ⚽

A naupan laia a ṭhian pakhat Khaled Batarfi chuan, "Nipui lai chuan hma takah kan tho va,  mosque_a kan ṭawngṭai hnuin football kan khel ṭhin. Kan inkhel chu kan ṭang theiin kan inhnial nasa ṭhin khawp a, 'i foul.... a goal... goal lo...' tiin kan inhnial vak ṭhin. Ani (Bin Laden) chauh hi inhnialna leh intihbuainaa tel ve ngai lo a ni. Inkhelh hi nuam a ti hrim hrim niin a lang a, inhnialnaah chuan a tel ve duh ngai reng reng lo," a ti. 

A puitlin hnu pawhin inkhelh hi a la ching a ni awm e. A khàn a sang a, inkhelah hian a ṭangkai ṭhin hle a ni ang, a bodyguard ṭhin Nasser al-Bahri pawhin, "A sang ṭha bawk a, ball head tura zuan vak pawh a ngai ve lo," a ti. Arsenal ṭan tak a ni kan tih tawh kha, Gunners legend Ian Wright kha a ngaisang em em a, Riyadh_a an awm laiin a fapa pawh Ian Wright jersey hi a leisak hial an ti.

A la tawp mai lo....

Kum 1994 khan European Cup Winners Cup (he tournament hi kum 1999 khan tihtawp a ni ta a, Chelsea chu champion hnuhnung ber an ni) quarter final_ah Arsenal leh Italian club Torino an intum a, first leg_ah goal awm lovin an inhnehtawk. March 15, 1994 khan Highbury_ah second leg khelin mipui 34,678 zetin an en a, an zingah hian Osama Bin Laden hi a tel ve niin sawi a ni.

He thu hi World Trade Centre beih a nih, September 11, 2001 khan sawi thar leh a ni a, titi a titam hle. Arsenal hotute chuan, "He thil hi a hmain kan lo hre ve miah lo va, a tak tak a nih chuan tun hnuah hi chuan Highbury khelmualah hian kan lawm lem lo hle ang," tiin thuchhuah an siam a ni.

He thil hi a tak tak a nih leh nih loh hriat chian a ni lo, 'sawi chu a awm' tih ang chauh a ni a, 'bawm àk thu' kan tih ang mai mai te pawh hi a ni ta ve ang. Mahse, 'Osama hian Arsenal a ṭan' tih hi chu thu dik a nih hmel e.

Inkhel lamah let leh ila; minute 66_naah Tony Adams chuan head goal_in Arsenal hian semi final an thleng ta a. Semi final_ah hian PSG an hneh a, final_ah Italian club tho Parma hneh lehin an champion ta nghe nghe a ni.

Osama leh Arsenal inzawmna hi a la tawp mai lo. Tun hma deuh khan Arsenal midfielder (tuna Juventus lama khel mek) Aaron Ramsey hian goal a thun hnu deuh lawkah khawvel mi lar an thi duh tih sawi kha a awm a, 'Ramsey anchhia' (Ramsey curse) an tih fiamthu nghe nghe kha. Sawi tur tingin thil kha a thleng dik zeuh zeuh tak tak kha a nia. 

May 1, 2011 khan Ramsey hian Arsenal_in Manchester United an hnehna goal a thun a, a tuk May 2, 2011 khan Bin Laden hi kah hlum a ni ve leh chiah. A mak zawnga sawi tum tlat chuan 'a club ṭan ber te chakna goal a thihpui' kan ti thei awm e.

Osama chanchinah kal leh tawh ila...

Kum 17 a nih kum, 1974 khan Osama hian nupui Najwa Ghanhem a nei a, September 11, 2001 hma khan an inṭhen. Hemi hnu hian nupui dang 4 a nei leh a, chungte chu (a neih kum nen)- Khadijah Sharif (1983 kumah a nei a, 1990 chho khan a ṭhen); Khairiah Sabar (1985); Siham Sabar (1987) leh Amal al-Sadah (2000) te an ni. Ṭhenkhat chuan hei bakah hian a nupui 6_na a nei an ti a, mahse a hming hriat a nih loh bakah an innei rei lo niin an sawi. A fa neih zat pawh hi hriat chian a ni lo va, 20 aṭanga 26 vel niin an ring. 2001 kuma World Trade Centre beih a nih hnu khan a fa eng emaw zat chu Iran lamah an tlanchhia nia sawi a ni.

Muslim sakhaw tana tharum thawha beih chu a rilruah a lian chho hle a, a huat ber chu US leh Juda mite an ni. Kum 1979 khan Pakistan rama Muslim tana rammu pawl Mujahideen zawmin Afghanistan ramah Soviet Union dovin a kal ve ta a. Mujahideen tan hian sum leh ralthuam tam tak a thawh bakah Soviet Union do tur hian Arab ram hrang hrang aṭangin mi eng emawzat Afghanistan ramah a hruai lut a, Arab mipui zingah hian a lar hle. Kum 1988 khan Saudi Arabia ramah Muslim tana beitu pawl lar tak al-Qaeda hi a din ta a ni. Gulf War chungchangah Saudi lalte nen an inhmuh thiam loh avangin kum 1992 khan Saudi Arabia aṭangin hnawh chhuah a ni a, Sudan ramah a inbengbel ta a. US sipaite chetna avangin kum 1996 khan Sudan ram pawh hi chhuahsan lehin Afghanistan ramah awmhmun a khuar a, heta ṭang hian khawvel hriatin US sawrkar do a puang ta a ni. A thupekin hmun hrang hrangah pawikhawihna a thleng a, 1998 kuma Nairobi (Kenya) leh Dar es Salaam (Tanzania) khawpuia US embassy te bomb hmanga beih a nih hnu khan American Federal Bureau of Investigation's (FBI) chuan khawvela pawi khawihtu hnawksak leh man an duh zual 10 an puan zingah a telh ta a ni.

Khawvelin a hriat lar lehzualna chhan ber chu September 11, 2001 kuma World Trade Centre beih a nih, mi 3000 chuang an thihna kha a ni. Khata ṭang khan US sawrkar chuan rawlrala chete do beihpui 'War on Terror' an tih chu an puangin Osama awmna ram ni_a rin Afghanistan chu nasa taka beiin al-Qaeda humtu Taliban sawrkar chu an paih thla a, Osama ber hi chu dama chhuakin a biru zui thei hlauh thung. Kum 2001 aṭanga 2011 chhung khan khawvela mihring veh nasat ber a ni a, FBI chuan a man thei emaw, a that thei emaw hnenah dollar million 25 pek a tiam a, a hnuah million 50_ah a tisang leh. Airline Pilots Association leh Air Transport Association pawhin a lu manah hian dollar million 2 an phal ve bawk.

Afghanistan leh Pakistan ram inrina vel khawi laiah emaw a biru ni_a ringin veh reng a ni a. Kum 2005 vel aṭang khan Pakistan rama khaw pakhat Abbotabad khuaah Waziristan lam mi ṭhenkhat nen an cheng niin hriat a ni ta a ni. A chenna in ni_a rin hi Drone thlalakna te nen uluk em emin enthlak reng a ni a, chiang tawka an inhriat hnuah US President Barrack Obama thupekin United States Naval Special Warfare Development Group (SEAL Team Six) leh Central Intelligence Agency SAD/SOG ṭangkawpin beihpui 'Operation Neptune Spear' ti_a an vuah chu thlakin May 2, 2011, zing dar 1 vel khan kah hlum a ni ta a ni. A ruang hi Afghanistan rama US sipai hmunpuiah lak niin amah ngei a ni tih finfiah a ni a. Hemi hnu hian lawng lian USS Carl Vinson chhungah Muslim puithiam Imam pakhatin thlahna hun a hman hnuin a ruang hi tuipuiah paih a ni ta niin sawi a ni.

Abbotabad khuaa Bin Laden an thahna in hi Pakistan sipaite trainning_na hmun Military Academy atanga mel 1 vel leka hla a ni a, Pakistan khawpui Islamabad aṭang pawhin km 100 leka hla a ni. He in hi Muslim mi ṭhenkhatin hmun thianghlim leh hmun serha an hman mai an hlauh avangin kum 2012 February thla khan Pakistan sawrkar chuan an nawr chhe vek a, kum 2013 February thla khan dollar maktaduai 30 chuang sengin intihhlimna hmun (amusement park) atan siam a ni ta a ni.

LOUIS VUITTON

(Thlalak pakhata Nl Baryl Vanneihsangi hand bag vangin politics lam zawnga inchirh thehna a nasa viau a, he thu hi ka ziak ve ta mai mai a ni)

Nula pakhat bag mai maite kha patling rual, ram kalsiam buaipui inti ve em em te'n kan sawi luai luai mai a, a ho angreng hi ka ti e. Ngaih hlutzawng te hi a inang lo va, miin an tlin phawt chuan eng pawh, engzat man pawh nei ang hmiang mawle. A leina pawisa kha ama ta, thianghlim taka a neih a nih miau chuan eng nge keia lo sawi ve tur awm ni (pawlitik lamah lo ngai vak suh u, Zikpuii emaw, Daisy emaw pawh ni se ka ngaihdan hi a ngai reng ang); ZokhawThunder tihdan takah, in ho ṭheng ṭhawng em mai. A reng rengah, bag man to te chu ho ka ti angreng e, kei chu. Baryl_i LV bag sen ai kha chuan hmana Valmama @Zoramthara Fanai wallet zawrh, cheng 500 chhawm kha ka duh daih zawk😁.

In sawi luai luai a, Louis Vuitton pawh chu eng nge maw ni lo ni reng reng tih min ngaihtuahtir a; mihring lo ni rengin.

Vuitton hi August 4, 1821 khan France rama khaw te takte Anchay_ah a piang.  An chhungkua hi kuta thil nepnawi siam (artisan), thing mistiri (carpenter) leh lo neih (farmer) hmanga eizawng an ni. Mi vanduai tak a ni; a nu hi lukhum siam ṭhin a ni a, Vuitton hi kum 10 mi lek a nih laiin a nu chu a thi ta mai a, a pa chuan nupui dang a nei thuai a, mahse reiloteah a pa pawh chu a thi zui ve leh ta mai bawk.

A nuhrawn nen an inmil vak lo va, kum 13 mi lek a nih lai, kum 1835 khan Vuitton hian tum mumal pawh nei chuang lovin an khua Anchay chu a chhuahsan ta ringawt mai a. A rem rem thawkin a kal zel a, a tawpah mel 292 (km 470) vel zet kalin kum 1837 khan Paris khawpui a thleng ta hlawl mai a ni. Hetih lai hi Europe_ah Industrial Revolution an tih mai, thil siamna hmuna hman chi khawl chi hrang hrang hmuchhuaka hna an thawh nasat vanglai kha a ni a, Vuitton pawh hi kum 15 mi chauh ni chungin thawmhnaw bawm (trunk- suitcase lampang ti mai ang) siamtu lar tak Monsieur Marechal hnenah a inhlawh ve ta a ni. A kut a themthiamin a kuthnu a lo mawi zek mai a, kum reiloteah Paris khawpuia milian leh changkangte chuan thil siamtir chik tehah an nei ta a, thil siamtu lar ber zinga mi a ni ta mai a ni.

France roreltu Napoleon III hnuaia French lalram din thar a nih leh takah khan Vuitton chu lalnu bungraw bawm siamtu bik atan rawih a ni ta hial a. Lalnu chuan a thawmhnaw dahna bawm chu mawi dangdai thei ang bera rem turin a ti a ni an ti. Heta ṭang hian Vuitton chuan lal chhungkua leh miliante thawmhnaw bawm buaipui reng rengin a damlai hun a hmang ral ta ṭhak a ni ber mai. 

Kum 33 mi a nih kum, kum 1854 khan Vuitton hian kum 17 mi Clemence-Emilie Parriaux chu nupuiah a nei a. An inneih hnu lawkah hian a pu Marechal dawr aṭang chuan indangin amahin Paris khawpuiah thil siamna dawr a hawng ve ta a. A dawr hmaah chuan 'Him taka thawmhnaw man tam dahna. Thawmhnaw mawi bik rem khawm thiam' tih ziak a tar a ni.

Kum 1858 khan England lam mi HJ Cave & Sons of London tih dan entawnin Vuitton chuan thawmhnaw bawm, kil li nei chi, puan hmangin a siam chhuak ve ta bawk a, hralh a kal hle. Hemi hma hi chuan a bial chi, a chhin savuna siam chauh hman ṭhin a ni. Vuitton thil siam thar chu a dangdaiin a lo zang ṭha bawk a, a lar hle mai a, a dawr pawh chu tilianin Asnières-sur-Seine lamah a insawn ta a. Puan hmanga a thawmhnaw bawm siam thar hmingah chuan 'Damier' a vuah. Chutiang chuan thil siamtu lar ve tak a ni chho ta a ni.

Vuitton hian thil kalhna (tala) chi thar, 'pick-proof lock' an tih ang chi a siam bawk a, hetiang siam hmasa ber hi a ni. A inkalh dan (lock pattern) chu Vuitton hnathawhna hmunah hian a neitu hming nen chhinchhiah vek a ni a, a chahbi an lo tibo palh a nih pawhin a thar an siamsak zel thei a ni.

1871 kuma France leh Prussia indo (Franco-Prussian War) avang khan bungraw hralh a harsa hle a, Vuitton pawh hian harsatna nasa tak a tawh phah. A hmanrua tam tak ruk bo a niin a mi chhawr eng emaw zat an kalbo bawk. Mahse a beidawng mai lo va, nasa taka ṭan la tharin Paris khawpui laili Rue Scribe_ah dawr thar a hawng leh ta mai a ni.

French hi hnam upa, thil hrang hranga khawvel hmahruaitu an ni a, an hmelṭha bawk a (ih, an easy bawk an ti 🤭; a hmei a pain), incheina (fashion) lamah chuan khawvela entawn an lo ni bawk nen, Paris khawpuia fashion leh a kaihhnawih siamtu lar ṭhin Luis Vuitton kutchhuak chu khawvelin a ngaisang lo thei lo a ni ber awm e. February 27, 1892 khan amah hi kum 70 mi niin Asnières-sur-Seine, France_ah a boral a, a hnathawh chu midangin chhunzawm zelin hetiang hian a lo lar chho ta a ni.

Tunlaia a lar dan tak 'Louis Vuitton Malletier',  'Louis Vuitton' tia hriat lar, a lamtawia LV an tih hi 1854 kuma din ṭan anga ngaih a ni. An thilsiam chhuah, an larna ber ni ta chu thawmhnaw bawm changkang (luxury trunks) bakah savun hmanga thil chi hrang hrang hi a ni a, hei bakah hian pheikhawk, sana, tlereuh (jewelry), sunglasses leh lehkhabu te a ni ber. Khawvela fashion bungraw man tam zawrhna hmun lar zawng zawngah an kutchhuak hi hmuh tur a awm a, internet hmanga sumdawnna lamah pawh a lar ber tih ngam an ni.

An hmunpui hi Paris, France_ah a awm a, tunah hian Michael Burke chu an hotu ber, Chairman & CEO niin, Nicolas Ghesquière leh Virgil Abloh te chu Creative director an ni. A zawn zatin kum 6 chhung (2006–2012) chu Louis Vuitton hi bungraw man tam siamtu zinga hlu ber (world's most valuable luxury brand) an ni. An brand hlutna hi a chiah chiaha chhut a har a, kum 2013 khan US dollar billion 28.4 anga chhut a ni a, nikum 2020 chhunga an brand lakluh (revenue) hi US dollar billion 15 vel a ni. An sumdawnna hi ram hrang hrang 50_ah kalpuiin dawr lian 460 chuang an nei a ni. Kum 2014 khan hnathawk (employee) hi 1,21,289 an nei.

Et tu Brute

Beware the ides of March"

Roman sipai hotu General ropui Julius Caesar, Rome lal ni tura ngaih chu Rome senator pathum- Marcus Brutus, Gaius Cassius leh Decimus Brutus te kaihhruai senator 60 te chuan phiarruin kum BC 44, March 15 (ides of March) khan Rome khawpuia rorelna in Capitol hmuna Theatre of Pompey_ah, lallukhum khumtir tum a nih laiin an vit hlum a ni.

Julius Caesar thah thu hi a chanchin tak tak (history) aiin 1599 kuma William Shakespeare lemchan thawnthu 'The Tragedy of Julius Caesar' (The Tragedie of Ivlivs Cæsar) khan a tilar ta zawk mah mah emaw tih tur a ni.

He lemchan thawnthua a lan dan chuan Caesar hi a hmain zawlnei (soothsayer) pakhatin 'March 15 chuan fimkhur ang che' (Beware the ides of March) tiin a lo vaukhan tawh a. March 15 chu a lo thleng a, rorelna in pana Caesar kal chuan zawlnei chu hmuin, "March 15 chu a lo thleng ta," tiin a han chhuahchhal a, zawlnei chuan, "Ni e, ka pu, mahse a la ral lo a nia," a lo ti a. Rorelna hmunah hian a phiarrutute chuan an vit hlum ta a ni.

Caesar vit hlumtute zingah hian Caesar ṭhian ṭha Brutus pawh a tel ve. Brutus hian a vih laiin Caesar chuan ṭawngkam hmingthang tak 'Et tu Brute' tih hi a sawi a ni.

Et tu Brute tih chu sapṭawng tluangin 'You too, Brutus' tihna a ni. A ṭhian ṭha ber anga a lo ngaih ṭhin Brutus pawhin thah tumin a vit tih a han hriat chuan Caesar rilru chu a na em em mai a, 'Nang lehzel pawhin (min thah i lo duh a ni) maw, Brutus' tiin a au chhuak a ni.

Kan tunlai politics khawvelah pawh hian ṭhian ṭhate inphatsanna, 'politics thlan inlaihsak' tih tur ang chi hi a awm fo maithei e. Mi tam tak hi 'Et tu, Brute' ti_a au chhuak tur an tam tawh maithei.

Tin, Julius Caesar thawnthuah hian kan tunlai politics hlimthla niawm tak dang pawh a la awm. Caesar an han that ta tihah a thattute zinga meizang hlaptu ber Brutus chuan mipui hmaah thu a han sawi ta a, Caesar chu lal a nih chuan mipui tan phurrit a nih nasat turzia, mipuiin an tawrh nasat turzia a han sawi a, mipui chuan dik hi an ti em em mai a. Chutianga hnam hmelma lo dahṭhatu Brutus leh a ṭhiante chu namen lova fakin an ngaisang a.

Chutah, Caesar ṭhianpa Mark Antony _a'n thu a han sawi ve leh ta thung a, Caesar thattu Brutus chu dem miah lo anga lang, a thusawi tawp apianga 'Brutus chu mi zahawm tak a ni' ti zel chungin Caesar_a'n mipui a hmangaihzia leh mipui hamṭhatna tura hmachhawp a lo neih nasatzia a han sawi ve ta tak tak a. Thu a han sawi zawh chuan mipui chuan ram leh mipui hmangaihtu Caesar lo thattu Brutus leh a ṭhiante chu hnam hmelma angah an ngai leh ta chiah thung si a ni.

Tunlai Mizoram mipui hi Rome khawpui mipui nen hian kan inang hmel khawp hian ka hria; a sawi hnuhnung apiang thu sawi awiha thle dual dual.

Tumkau Ni

Khawvel ram hruaitu hmingthang thenkhatin thuneihna an chàn dànah hian thil inang a awm fo. An thusawi thiamna leh thil dang eng emaw hmangin an intilar phawt a, lar tawk tawha an inhriat hnu_ah an ram khawpui bera rorèlna hmun chu an hote nen tharumin an hnèhchhùh thut a, roreltu an ni mai thin.

Indopui pahnihna laia Italy roreltu hmingthang Mussolini pawh kha chutianga roreltu ni ta chu a ni a. A tihdan hriain Hitler khan Munich khawpuia rorèlna hnèhchhùh a tum vè a, a hlawhchham hlauh thung. Lung in a tàn phah a, mahse a lung in tàn chu a chhawr ta phian thung a, a hnuah Germany roreltu a ni ta tho.

Titi thenkhata an sawi dan chuan #Isua pawh kha hetiang chiah hian Israel roreltu ni tura beisei a ni. Israel ram hmun hrang hrangah Pathian ram lo thleng tur chanchin hrilhin ràwng a bawl a, damlo te a tidam a, mitthi te hial a kai tho a, thil mak tam tak tiin a maka maka tam mipuiin an zui dùl dul reng mai a ni. Chutia a ropui vanglai tak, '#Tumkau_ni' kan tih takah, ropui taka Jerusalem a luh ni khan khatih laia Rome sawrkar laka hel pawl (Zealot an ti emawni), Baraba teho nen khan rorèlna an hnèhchhùh ang a, Judate beisei Messia rorelna kha a rawn tan turah an ngai hlawm a ni ang.

Mahse ani kha chutiang zawngin a che ta si lò, tharum a thawh ve ber làh chu Praetorium lamah ni lòvin, Jerusalem temple_ah a ni daih. A tharum thawh dàn pawh Israel lal nih tum zawng a ni lò va, Pathian biak in thenfai hna mai mai kha a rawn thawk a ni ta si.

Isuan, “Ka ram chu he khawvela mi hi a ni lò; ka ram chu he khawvela mi hi ni sela, ka thuihruaite'n an beì ang, Judate hnena peka ka àwm lòh nan; nimahsela ka ram zàwng heta mi hi a ni lò,” a ti a, a chhang a. 

- Johana 18:36

OTHELLO

 #OTHELLO


'The Scorpion King' film_a Balthazar lema chang midum pa, Michael Clarke Duncan (December 10, 1957–September 3, 2012) hi Shakespeare_a thawnthua 'Othello' kha a ang duh hmel hi ka ti khawp mai a(h); he film ka en apiangin ka ngaihtuah zui ziah.

'The Tragedy of Othello; the Moor of Venice' tih lemchan thawnthu hi William Shakespeare khan kum 1603 vela a ziah a ni awm a, lemchanna hmuna an chàn chiang taka hriat theih hmasak ber chu November 1, 1604 khan Whitehall Palace, London_ah a ni awm e.

Othello chu Moor (hmanah Dr R Thangvunga hian 'Moor chu Arab mihang kan tih ang chi hi an ni mai' tia min hrilh kha ka hre reng ṭhin), Venetian sipai hotu (General) huaisen hmingthang a ni. Venice khaw roreltu (Duke of Venice) Brabantio nen an inkawmngeih em em mai a, Othello chu a leng fo ṭhin a, a hun kal tawha a thil tawn, indona rapthlak tak taka tel thu leh thil hlauhawm a hmachhawn tawh chanchinte chu a sawi ṭhin a.

Brabantio chuan fanu mal, tleirawl te, hmelṭha deuh mai a nei a, a hming chu Desdemona a ni. Ani chuan a pa leh Othello titi chu a lo ngaithla ṭhin a, ngaihnawm hi a ti em em mai ṭhin. Chutia an ina Othello a lo len fo takah chuan an innel chho tawlh tawlh a, a tawpah chuan an lo inngaizawng ta a. Zan khat chu Brabantio hriat lohin an lo inru ta daih mai a.

Venice khuaa tlangval hausa tak pakhat Roderigo hian Desdemona chu a ngaizawng ve em em mai bawk a, Brabantio hnenah chuan nupuia neih pawh a dil tawh nghe nghe. Chutia Othello nen an inru tih a hriat chuan a thin a rim em em mai a, Othello chu a haw em em mai a ni.

Othello hote zingah chuan sipai pakhat Iago hi a awm a, lieutenant_a kai sang mai tura a inngaih laiin Othello chuan a aiah sipai pakhat, a aia nep zawka a ngaih Cassio chu a kaisantir tak zawk avangin Othello chu a haw ve em em mai bawk a.

Othello chuan Roderigo chu a fuihpawrh a, Othello chuan dawi hmanga Desdemona chu dawiin a inngaihzawntir a, an inru tiin Desdemona pa Brabantio chu a hrilhtir ta a. Chu thu a hriat chuan Brabantio chu a thinur em em a, Othello chu chhuahchhalh nghal a tum a, mahse Othello in chu vengtu tam takin an ven tlat avangin a chhuahchhal nghal mai thei lo.

Chutihlai tak chuan Turkish sipai (Turks) hovin Cyprus (Kupra thliarkar) an bei dawn tih thuin Venice khawpui chu a lo deng ve chiah bawk a. Chutianga thu thar a awm avang chuan Othello chu Duke chenna hmunah rang taka koh a ni a, roreltu (senators) te hmaah Desdemona chu dawi hmanga inngaihzawntirin a ru em ni tih a insawifiah a ngai ta a ni.

Duke of Venice- Brabantio te, a upa (kinsmen) Lodovico leh Gratiano te bakah roreltu eng emawzat hmaah Othello chuan Desdemona chu dawi hnanga inngaihzawntir a nih loh thu te, Brabantio nen an titinaa a thil sawi ṭhin te chu Desdemona chuan ngaihnawm a tih em vanga amah chu ngaizawng ta a, an duh thu ngeia inru an nih thute a sawi a. Desdemona ngei pawh chuan Othello thil sawi chu a dik a ni tih a sawi ve bawk avangin roreltute chuan Othello chu thiam an chantir ta a.

Desdemona pa Brabantio erawh chu a rilru a hmin lovin, a fanu lakah chuan a thinrim em em a, pawna a chhuah pahin Othello hnenah chuan, "A hmel kha enchiang teh, Moor mihang pa,  a mitmeng te kha en uluk rawh. A pa ngei pawh min bum duh a ni a, engtikah emaw chuan nang pawh a la bum ve ngei ngei ang che," a ti zui a.

Chutih lai chuan Iago kha pindanah a lo awm ve reng a, Brabantio thil sawi chu a chhinchhiah ru ta khiau a. Othello leh Cassio laka phuba lak nana hmanraw ṭangkai taka hman a tum rilru ta tlat a ni.

Turks hovin Cyprus an bei dawn tih thu an hriat avangin thil dang pawh ngaihtuah zui hleihtheih a ni ta si lo va, Duke thupekin Othello chu Cyprus lamah Venetian sipai ral dote hruai turin a chhuak ta nghal a. A rual chuan a nupui Desdemona te, a lieutenant thar Cassio te, a hote zinga mi Iago leh a nupui Emilia bakah Desdemona enkawltu nulate pawh an kal ve a.

Othello leh a hote'n Cyprus an pan lai chuan thlipui nasa tak a lo tleh a, Turkish sipaite chuanna lawng rual chu thlipuiin a nuai chhe vek a, tuipuiah an pil zo ta a, Othello leh a hote lawng erawh chu a him thung. Othello chuan a sipai hotute chu hmelma do tur an awm ta lo leh Othello te him taka Cyprus an thlen lawmna buatsaih turin a ti a, a nupui Desdemona nen chuan hmun fianrialah an kalsan ta a.

Chutia hlim taka hun an hman lai chuan Iaga chuan Cassio kha a hrai rui a, a rui ta tihah Cassio chu insuala cho turin Roderigo chu a fuihpawrh ta a. Chutia an intibuai tur chu mi pakhat Montano chuan lo ṭhelh a tum a, Cassio lo rui tawh bawk nen, an buai zui ta vak a, Cassio chuan Montana chu hliam ta nghe nghe a. Buaina a chhuak tih hriain Othello chu an ko va, ani chuan buaina chhuah dan chu a han zawt kual a. Iago chuan buaina chhuah dan sawiin Roderigo hliamtu chu Cassio a ni tih a sawi a, Othello chuan Cassio chu a nihna (rank) paihsak a tum ta a. Cassio chu a inchhirin hrehawm a ti hle mai a, Iaga chuan Cassio hma ngai hmel takin Desdemona'n a pasal hnena a ngensak chuan Othello chuan ngaihdam a hreh loh mai theih thu hrilhin Desdemona chu a ruka be turin a lo ti a. 

Vawi khat chu Othello awm loh lai remchanga hmangin Cassio chuan a pasal hnena ngaihdam dilsak turin Desdemona chu a lo ngen a, ani pawhin lo dilsak a intiam a. Chuta Othello buk aṭanga Cassio kal sawn tur leh Othello leh Iago lo haw tur chu an intawk a, Cassio kal hnuin Iago chuan Desdemona leh Cassio chu an inngaizawng a nih a rin thu a sawi zauh a, Othello chu a ngaih a ṭha ta lo hle mai a ni.

Vawikhat chu Othello zanriah kil tur chu a lu a na deuh a, Desdemona chuan Othello pek ngei rawmalin a lu chu tuam sak a han tum a, a lo tuam zawh loh avangin rawmal chu a paih a. Chu chu Iago nupui Emilia chuan a chhar a, a pasal Iago chuan a lo dil avangin a pe ta a. Iago chuan Desdemona rawmal chu Cassio bukah a rukin a dah a. 

Desdemona leh Cassio chu an inngaizawng nia a rin rilruk avangin Othello chu a awm a nuam thei lo va, finfiahna a neih si loh avangin hrehawm a ti hle a, Iago chuan a theih ang anga puih a inhuam thu a hrilh a. Vawikhat chu Iago chuan Cassio inmet zovin Othello rawmal niawm taka a hmai a hru a hmuh thu a hrilh ta a. Chumi hnu chuan Othello chuan Desdemona hnenah chuan a rawmal pek awmna a zawt a, Desdemona chuan a tihbo thu hrilhin, Cassio ngaidam tura ngenna thu a sawipui ta zawk a; Othello chu a ngaih a ṭha lo tawlh tawlh ta mai a ni.

Cassio chuan a pindana rawmal lo awm ringawt kha a ngaihna a hre lo hle a, nalh a tih em avangin a ngaihzawng Bianca hnenah hmuhin chutiang rawmal chu ṭhuisak ve turin a ti a. 

Vawi khat chu, Cassio leh Desdemona inngaihzawnna chungchang sawipui tur anga insawiin Iago chu Cassio bukah chuan a leng dawn a, a ruka lo enthla turin Othello chu a ti a. Iago chuan zawi angreng tak, Othello hriat phak loh turin Bianca nena an chanchin chu a zawt ta daih a, Cassio chuan phur takin a lo hrilh a; Othello erawh chuan Desdemona nena an chanchin sawiah a ngai tlat thung. Chutih lai tak chuan Cassio ngaihzawng Bianca chu Desdemona rawmal kenga lo lutin nula dangin an pek rawmal ang siamsak tura tirah Cassio chu a rawn puh ta a, a ruka lo enthla rengtu Othello chuan rawmal chu a nupuiin Cassio a pe ngeiah a ngai nghet ta tlat a ni.

Hetihlai hian lehkha pakhat, Othello chu hmun danga awm tura sawn a ni a, a aiah Cassio chu dah tur a nih thu hi Othello hnenah chuan a lo thleng a, Othello chu a thin a rim em em mai a.

Hemi hma hian Iago hian Roderigo chu Desdemona a neih theih dan tur ruahmansak tiamin pawisa a lo dil a. Roderigo chuan tun thlenga engmah chanchin a la hriat loh avangin Iago chu a chhuahchhal a, Iago chuan chhuanlam eng eng emaw siamin a lo inpha hul a. Othello leh Desdemona chu hmun danga an awm dawn thu hrilhin, Cassio chu a thah chuan Desdemona te chu an insawn lo ang a, engtikah emaw Desdemona chu a neih theih mai tur thu hrilin, Cassio chu that mai turin a lo ti hlauh thung a.

Iago thusawi chu awihin Roderigo chuan Bianca buk aṭanga Cassio lo chhuak chu kawtthlerah thah tumin a lo bei ta a. An inbeihnaah Cassio chuan Roderigo chu a hliam a. Chutia an inbeih lai chuan an hnung lam aṭangin Iago chuan Cassio chu a ruka lo bei vein a keah na takin a hliam a, chutah thim thamah chuan a biru ta a. Chutih lai chuan ṭanpuitu auva Cassio au chu hriain Lodovico leh Gratiano an lo lang a, Iago pawh chuan a lo zui ve nghal a. Cassio chuan amah beitu chu Roderigo a ni tih a hre ta a, mak a ti em em mai a. Chu inphiar rukna chu Bianca ruahmanah Iago chuan a sawi a ni.

Othello chuan an nupa khumah Desdemona chu a chhuahchhal a, ani chuan thil awmdan zawng zawng sawia a uire loh thu nasa taka a sawi chungin Othello chuan reh hlum a tum ta a. A la chah thlak hmain Iago nupui Emilia chu Roderigo thih thu rawn hrilh turin a lo kal ta hlauh a, Othello chuan Cassio a thi tel ve em tih a lo zawt a, a thih loh thuin a chhang a. Desdemona chatthla tur chuan Emilia hnenah chuan mahnia inthat a nih thu sawiin a pasal chuan thiam lohna a nei lo tih a sawi a, Othello erawh chuan a nupui chu uire vanga that niin a insawi thung. Emilia chuan ṭanpuitu a au va, Cyprus Governor Montano, Desdemona unaupa (cousin) Gratiano leh Iago an lo tlan vat a. Othello chuan thil awmzia sawiin a nupui chu a uire vanga a thah thu sawiin, a uire tih fiahna atan rawmal pawh a neih thu a sawi a. Chutah Emilia chuan rawmal chu Desdemona thlauh a chhar, a pasal a pek a nih thu leh a lo sawi ve ta thung.

Thil awmdan a ngaihtuah chianin Othello chuan a nupui Desdemona chuan sualna a neiin a ring ta lo va, chutia a lo that ta mai chu hrehawm a ti em em a, a ṭap ta a. A thinrim chuan Iago vih a han tum a, mahse ralthuam engmah a lo keng si chu. Chutih lai chuan Iago chuan a nupui Emilia chu a that a, a tlanchhe ta nghal a, mahse Lodovico leh Montana chuan an lo man a. Lodovico chuan Othello chu Venice khuaa kal a, a chungthu relna hmachhawn turin a ti a. Mahse, Othello chuan duh lovin a ruka a ngunhnam pai chuan a invit hlum ta a ni.

Brabantio upa zinga mi Lodovico chuan Othello in leh bungruate chu Graziano hnenah pein, Othello aiawh tuin Cassio chu a ruat a, Iago chu khai hlum turin thu a pe ta a ni.

** Ka ziak thiam lo teh nuai hle mai; nek nawk a. Hmanah, Tanhril_a sikul kan kal ve lai khan Othello hi sapṭawngin kan zir a. Keini ang mai mai tan kha chuan a har hle a, Mizo ṭawnga lehlin bu kha kan mamawh viau mai. Mpa hian an veng YMA library_ah, Jfa lehlin bu kha a hmu hlauh mai a, kan lawm hle. A bu kha a hlui deuh tawh a, han xerox pawh a buaithlak deuh avangin computer_ah ka chhu chhuak ta vek a ni. Tluanga khan amah leh ka ta tur a print a, midangin an xerox chhawng ve leh. A4 paper, a phek lehlam lehlama chhut pawhin chhah tham ve tak a ni. A soft copy ka nei tho ka ti a, ka ta kha Mamuani ka pe daih.

Jfa khan a chàn (act) hmasa bera lan (scene) hmasa ber leh chàn tawp bera lan pakhat hi a lemchan ziah dan kalphunga let lovin, thawnthu pangngai ziah angin a ziak a, a drama kalphung ang hian ka let ṭha vel. Englo, inti thiam min lo ti vak lo ula, a har lo va, inbiakna ṭawngkam tawi te te, mi zawng zawngin kan thiam vek tur chi a ni.

Pu Jfa'n Shakespeare_a lemchan thawnthu leh lehkhabu dang a leh lai khan a chhiar turte dinhmun a hre chiang a, a nihna ang anga a leh chuan a chhiar turte tan a ngaihnawm dawn lo tih a hria a, a ngaihnawm leh hriat thiam awlsam tur zawka leh a nei nual mai. Ṭhenkhat phei chu hrilhfiahna nen, mi hming lam rik dan tur chenin a lo dah ṭhin a, a fakawm takzet a ni. Othello thawnthuaa a changtunu Desdemona pawh hi Mizovin hmeichhe hming kan ziah danin Desdemoni a ti daih.

THU HMAHRUAI

 He blog hi March 28, 2021, Tumkau ni tak hian ka thuziak dah khawm nan ka han siam ve a nih hi.

ROLLS ROYCE THUNAWI

English engineer hmingthang, motor car siamtu company lar Rolls-Royce dintu zinga mi Sir Frederick Henry Royce, (1st Baronet, OBE) kha vawii...