#OTHELLO
'The Scorpion King' film_a Balthazar lema chang midum pa, Michael Clarke Duncan (December 10, 1957–September 3, 2012) hi Shakespeare_a thawnthua 'Othello' kha a ang duh hmel hi ka ti khawp mai a(h); he film ka en apiangin ka ngaihtuah zui ziah.
'The Tragedy of Othello; the Moor of Venice' tih lemchan thawnthu hi William Shakespeare khan kum 1603 vela a ziah a ni awm a, lemchanna hmuna an chàn chiang taka hriat theih hmasak ber chu November 1, 1604 khan Whitehall Palace, London_ah a ni awm e.
Othello chu Moor (hmanah Dr R Thangvunga hian 'Moor chu Arab mihang kan tih ang chi hi an ni mai' tia min hrilh kha ka hre reng ṭhin), Venetian sipai hotu (General) huaisen hmingthang a ni. Venice khaw roreltu (Duke of Venice) Brabantio nen an inkawmngeih em em mai a, Othello chu a leng fo ṭhin a, a hun kal tawha a thil tawn, indona rapthlak tak taka tel thu leh thil hlauhawm a hmachhawn tawh chanchinte chu a sawi ṭhin a.
Brabantio chuan fanu mal, tleirawl te, hmelṭha deuh mai a nei a, a hming chu Desdemona a ni. Ani chuan a pa leh Othello titi chu a lo ngaithla ṭhin a, ngaihnawm hi a ti em em mai ṭhin. Chutia an ina Othello a lo len fo takah chuan an innel chho tawlh tawlh a, a tawpah chuan an lo inngaizawng ta a. Zan khat chu Brabantio hriat lohin an lo inru ta daih mai a.
Venice khuaa tlangval hausa tak pakhat Roderigo hian Desdemona chu a ngaizawng ve em em mai bawk a, Brabantio hnenah chuan nupuia neih pawh a dil tawh nghe nghe. Chutia Othello nen an inru tih a hriat chuan a thin a rim em em mai a, Othello chu a haw em em mai a ni.
Othello hote zingah chuan sipai pakhat Iago hi a awm a, lieutenant_a kai sang mai tura a inngaih laiin Othello chuan a aiah sipai pakhat, a aia nep zawka a ngaih Cassio chu a kaisantir tak zawk avangin Othello chu a haw ve em em mai bawk a.
Othello chuan Roderigo chu a fuihpawrh a, Othello chuan dawi hmanga Desdemona chu dawiin a inngaihzawntir a, an inru tiin Desdemona pa Brabantio chu a hrilhtir ta a. Chu thu a hriat chuan Brabantio chu a thinur em em a, Othello chu chhuahchhalh nghal a tum a, mahse Othello in chu vengtu tam takin an ven tlat avangin a chhuahchhal nghal mai thei lo.
Chutihlai tak chuan Turkish sipai (Turks) hovin Cyprus (Kupra thliarkar) an bei dawn tih thuin Venice khawpui chu a lo deng ve chiah bawk a. Chutianga thu thar a awm avang chuan Othello chu Duke chenna hmunah rang taka koh a ni a, roreltu (senators) te hmaah Desdemona chu dawi hmanga inngaihzawntirin a ru em ni tih a insawifiah a ngai ta a ni.
Duke of Venice- Brabantio te, a upa (kinsmen) Lodovico leh Gratiano te bakah roreltu eng emawzat hmaah Othello chuan Desdemona chu dawi hnanga inngaihzawntir a nih loh thu te, Brabantio nen an titinaa a thil sawi ṭhin te chu Desdemona chuan ngaihnawm a tih em vanga amah chu ngaizawng ta a, an duh thu ngeia inru an nih thute a sawi a. Desdemona ngei pawh chuan Othello thil sawi chu a dik a ni tih a sawi ve bawk avangin roreltute chuan Othello chu thiam an chantir ta a.
Desdemona pa Brabantio erawh chu a rilru a hmin lovin, a fanu lakah chuan a thinrim em em a, pawna a chhuah pahin Othello hnenah chuan, "A hmel kha enchiang teh, Moor mihang pa, a mitmeng te kha en uluk rawh. A pa ngei pawh min bum duh a ni a, engtikah emaw chuan nang pawh a la bum ve ngei ngei ang che," a ti zui a.
Chutih lai chuan Iago kha pindanah a lo awm ve reng a, Brabantio thil sawi chu a chhinchhiah ru ta khiau a. Othello leh Cassio laka phuba lak nana hmanraw ṭangkai taka hman a tum rilru ta tlat a ni.
Turks hovin Cyprus an bei dawn tih thu an hriat avangin thil dang pawh ngaihtuah zui hleihtheih a ni ta si lo va, Duke thupekin Othello chu Cyprus lamah Venetian sipai ral dote hruai turin a chhuak ta nghal a. A rual chuan a nupui Desdemona te, a lieutenant thar Cassio te, a hote zinga mi Iago leh a nupui Emilia bakah Desdemona enkawltu nulate pawh an kal ve a.
Othello leh a hote'n Cyprus an pan lai chuan thlipui nasa tak a lo tleh a, Turkish sipaite chuanna lawng rual chu thlipuiin a nuai chhe vek a, tuipuiah an pil zo ta a, Othello leh a hote lawng erawh chu a him thung. Othello chuan a sipai hotute chu hmelma do tur an awm ta lo leh Othello te him taka Cyprus an thlen lawmna buatsaih turin a ti a, a nupui Desdemona nen chuan hmun fianrialah an kalsan ta a.
Chutia hlim taka hun an hman lai chuan Iaga chuan Cassio kha a hrai rui a, a rui ta tihah Cassio chu insuala cho turin Roderigo chu a fuihpawrh ta a. Chutia an intibuai tur chu mi pakhat Montano chuan lo ṭhelh a tum a, Cassio lo rui tawh bawk nen, an buai zui ta vak a, Cassio chuan Montana chu hliam ta nghe nghe a. Buaina a chhuak tih hriain Othello chu an ko va, ani chuan buaina chhuah dan chu a han zawt kual a. Iago chuan buaina chhuah dan sawiin Roderigo hliamtu chu Cassio a ni tih a sawi a, Othello chuan Cassio chu a nihna (rank) paihsak a tum ta a. Cassio chu a inchhirin hrehawm a ti hle mai a, Iaga chuan Cassio hma ngai hmel takin Desdemona'n a pasal hnena a ngensak chuan Othello chuan ngaihdam a hreh loh mai theih thu hrilhin Desdemona chu a ruka be turin a lo ti a.
Vawi khat chu Othello awm loh lai remchanga hmangin Cassio chuan a pasal hnena ngaihdam dilsak turin Desdemona chu a lo ngen a, ani pawhin lo dilsak a intiam a. Chuta Othello buk aṭanga Cassio kal sawn tur leh Othello leh Iago lo haw tur chu an intawk a, Cassio kal hnuin Iago chuan Desdemona leh Cassio chu an inngaizawng a nih a rin thu a sawi zauh a, Othello chu a ngaih a ṭha ta lo hle mai a ni.
Vawikhat chu Othello zanriah kil tur chu a lu a na deuh a, Desdemona chuan Othello pek ngei rawmalin a lu chu tuam sak a han tum a, a lo tuam zawh loh avangin rawmal chu a paih a. Chu chu Iago nupui Emilia chuan a chhar a, a pasal Iago chuan a lo dil avangin a pe ta a. Iago chuan Desdemona rawmal chu Cassio bukah a rukin a dah a.
Desdemona leh Cassio chu an inngaizawng nia a rin rilruk avangin Othello chu a awm a nuam thei lo va, finfiahna a neih si loh avangin hrehawm a ti hle a, Iago chuan a theih ang anga puih a inhuam thu a hrilh a. Vawikhat chu Iago chuan Cassio inmet zovin Othello rawmal niawm taka a hmai a hru a hmuh thu a hrilh ta a. Chumi hnu chuan Othello chuan Desdemona hnenah chuan a rawmal pek awmna a zawt a, Desdemona chuan a tihbo thu hrilhin, Cassio ngaidam tura ngenna thu a sawipui ta zawk a; Othello chu a ngaih a ṭha lo tawlh tawlh ta mai a ni.
Cassio chuan a pindana rawmal lo awm ringawt kha a ngaihna a hre lo hle a, nalh a tih em avangin a ngaihzawng Bianca hnenah hmuhin chutiang rawmal chu ṭhuisak ve turin a ti a.
Vawi khat chu, Cassio leh Desdemona inngaihzawnna chungchang sawipui tur anga insawiin Iago chu Cassio bukah chuan a leng dawn a, a ruka lo enthla turin Othello chu a ti a. Iago chuan zawi angreng tak, Othello hriat phak loh turin Bianca nena an chanchin chu a zawt ta daih a, Cassio chuan phur takin a lo hrilh a; Othello erawh chuan Desdemona nena an chanchin sawiah a ngai tlat thung. Chutih lai tak chuan Cassio ngaihzawng Bianca chu Desdemona rawmal kenga lo lutin nula dangin an pek rawmal ang siamsak tura tirah Cassio chu a rawn puh ta a, a ruka lo enthla rengtu Othello chuan rawmal chu a nupuiin Cassio a pe ngeiah a ngai nghet ta tlat a ni.
Hetihlai hian lehkha pakhat, Othello chu hmun danga awm tura sawn a ni a, a aiah Cassio chu dah tur a nih thu hi Othello hnenah chuan a lo thleng a, Othello chu a thin a rim em em mai a.
Hemi hma hian Iago hian Roderigo chu Desdemona a neih theih dan tur ruahmansak tiamin pawisa a lo dil a. Roderigo chuan tun thlenga engmah chanchin a la hriat loh avangin Iago chu a chhuahchhal a, Iago chuan chhuanlam eng eng emaw siamin a lo inpha hul a. Othello leh Desdemona chu hmun danga an awm dawn thu hrilhin, Cassio chu a thah chuan Desdemona te chu an insawn lo ang a, engtikah emaw Desdemona chu a neih theih mai tur thu hrilin, Cassio chu that mai turin a lo ti hlauh thung a.
Iago thusawi chu awihin Roderigo chuan Bianca buk aṭanga Cassio lo chhuak chu kawtthlerah thah tumin a lo bei ta a. An inbeihnaah Cassio chuan Roderigo chu a hliam a. Chutia an inbeih lai chuan an hnung lam aṭangin Iago chuan Cassio chu a ruka lo bei vein a keah na takin a hliam a, chutah thim thamah chuan a biru ta a. Chutih lai chuan ṭanpuitu auva Cassio au chu hriain Lodovico leh Gratiano an lo lang a, Iago pawh chuan a lo zui ve nghal a. Cassio chuan amah beitu chu Roderigo a ni tih a hre ta a, mak a ti em em mai a. Chu inphiar rukna chu Bianca ruahmanah Iago chuan a sawi a ni.
Othello chuan an nupa khumah Desdemona chu a chhuahchhal a, ani chuan thil awmdan zawng zawng sawia a uire loh thu nasa taka a sawi chungin Othello chuan reh hlum a tum ta a. A la chah thlak hmain Iago nupui Emilia chu Roderigo thih thu rawn hrilh turin a lo kal ta hlauh a, Othello chuan Cassio a thi tel ve em tih a lo zawt a, a thih loh thuin a chhang a. Desdemona chatthla tur chuan Emilia hnenah chuan mahnia inthat a nih thu sawiin a pasal chuan thiam lohna a nei lo tih a sawi a, Othello erawh chuan a nupui chu uire vanga that niin a insawi thung. Emilia chuan ṭanpuitu a au va, Cyprus Governor Montano, Desdemona unaupa (cousin) Gratiano leh Iago an lo tlan vat a. Othello chuan thil awmzia sawiin a nupui chu a uire vanga a thah thu sawiin, a uire tih fiahna atan rawmal pawh a neih thu a sawi a. Chutah Emilia chuan rawmal chu Desdemona thlauh a chhar, a pasal a pek a nih thu leh a lo sawi ve ta thung.
Thil awmdan a ngaihtuah chianin Othello chuan a nupui Desdemona chuan sualna a neiin a ring ta lo va, chutia a lo that ta mai chu hrehawm a ti em em a, a ṭap ta a. A thinrim chuan Iago vih a han tum a, mahse ralthuam engmah a lo keng si chu. Chutih lai chuan Iago chuan a nupui Emilia chu a that a, a tlanchhe ta nghal a, mahse Lodovico leh Montana chuan an lo man a. Lodovico chuan Othello chu Venice khuaa kal a, a chungthu relna hmachhawn turin a ti a. Mahse, Othello chuan duh lovin a ruka a ngunhnam pai chuan a invit hlum ta a ni.
Brabantio upa zinga mi Lodovico chuan Othello in leh bungruate chu Graziano hnenah pein, Othello aiawh tuin Cassio chu a ruat a, Iago chu khai hlum turin thu a pe ta a ni.
** Ka ziak thiam lo teh nuai hle mai; nek nawk a. Hmanah, Tanhril_a sikul kan kal ve lai khan Othello hi sapṭawngin kan zir a. Keini ang mai mai tan kha chuan a har hle a, Mizo ṭawnga lehlin bu kha kan mamawh viau mai. Mpa hian an veng YMA library_ah, Jfa lehlin bu kha a hmu hlauh mai a, kan lawm hle. A bu kha a hlui deuh tawh a, han xerox pawh a buaithlak deuh avangin computer_ah ka chhu chhuak ta vek a ni. Tluanga khan amah leh ka ta tur a print a, midangin an xerox chhawng ve leh. A4 paper, a phek lehlam lehlama chhut pawhin chhah tham ve tak a ni. A soft copy ka nei tho ka ti a, ka ta kha Mamuani ka pe daih.
Jfa khan a chàn (act) hmasa bera lan (scene) hmasa ber leh chàn tawp bera lan pakhat hi a lemchan ziah dan kalphunga let lovin, thawnthu pangngai ziah angin a ziak a, a drama kalphung ang hian ka let ṭha vel. Englo, inti thiam min lo ti vak lo ula, a har lo va, inbiakna ṭawngkam tawi te te, mi zawng zawngin kan thiam vek tur chi a ni.
Pu Jfa'n Shakespeare_a lemchan thawnthu leh lehkhabu dang a leh lai khan a chhiar turte dinhmun a hre chiang a, a nihna ang anga a leh chuan a chhiar turte tan a ngaihnawm dawn lo tih a hria a, a ngaihnawm leh hriat thiam awlsam tur zawka leh a nei nual mai. Ṭhenkhat phei chu hrilhfiahna nen, mi hming lam rik dan tur chenin a lo dah ṭhin a, a fakawm takzet a ni. Othello thawnthuaa a changtunu Desdemona pawh hi Mizovin hmeichhe hming kan ziah danin Desdemoni a ti daih.