Search This Blog

Monday, May 10, 2021

Task Force Duty

 Hripui dona tura tualchhung viltu tura sawrkar thupeka din Village/Local Level Task Force_te hi an fakawm a, hah pawh an hah ngawt ang. Mahse, "In hah em mai, lo chawl tawh ula, mi dangin lo thawk ve tawh rih rawh se," ti ila, tam tak hi chu an lawm lo ru hle ang a, an nui tawi tak mai ang. Anmahni tantu deuh nia an hriatte bulah phei chuan an ang an ang mai ang.

'Eng nge a chhan ni ang? A hahthlak tehreng nen' kan tih chuan..... thu neih an chak a ni! Khawlaia mi chhuak lo hau theitu nih an chak a, khawlaia lirthei tlan lo tiding thei nih hi ropui an ti a, miin thil pawimawh tihtur an neih changa phalna pe theitu, chhuah phalna lehkha ziak theitu nih kha nuam an ti rilru hle a ni.

Mahni inah mahni hna tul thawh tur nei reng chung pawhin Task Force Office lama thut a, phone khawih vel mai mai kha khawtlang tana inpekna ropui takah an ngai lui tlat a (an rilru chhungrilah chuan an tangkai lem lohzia an hre tho va, an hre duh lo), an duty reng mai a ni. 

A chang chuan hna hahthlak tak tak an thawk a, zan rei tak tak thlengin an tul tak tak thin. Mahse, heng hrehawm zawng zawng hian pawimawh nia an inhriat vanga nuam an tihna kha a buk kang zo lo va, an bansan phal teuh lo mai. Sawi tawh angin, chawl rih mai tura duhtu leh sawipuitu an tawn vaih chuan an thin a rim tun ang a, an rilru a na ngawih ngawih mai ang.

Sawrkar lam atanga mi pawimawhin an lo tlawh changa badge awrha lo dawnsawn te kha ropui an ti em em mai a, 'in hah mang e aw' tia fakna thu an han hriat phei chuan an thinlung hi hawi sang tak a ni.

Heng mite hi dem theih pawh an ni chiah lo va, mihring zawng zawng tih theih hi mi pawimawh nih chak kan ni a, thinlungin a ken tel angin an khawsa a ni ve mai. Hri hi a leng zel a, a ngai hlir hi an duty a nih phei chuan 'ber thla' velah chuan an lal tawh ngawt ang a, thenkhat phei chuan thamna sum an it rum rum tawh maithei a ni.

(May 10, 2021, chawhnu dar 2 vel)

Monday, May 3, 2021

The Historical Roots of Our Ecological Crisis

 The Historical Roots of Our Ecological Crisis

-Lynn Townsend White Jr.

(April 29, 1907 – March 30, 1987)


Aldous Huxley han titipui hi chu a manhla thin a, a tawp thei ta thin lo.

Lungchhiatthlak tak maia a liam hma kum khatah khan a thil tui zawng tak mai a sawi vak mai a, chu chu- mihringin khuarel thil kan nghaisak nasatzia leh a rah lungchhiatthlak tak mai a ni. A thil sawi tifiah turin thil sawi a nei a, chu chu a naupan laia hlim em ema a khawsakna ṭhin England rama hmun ruam zim te lama a kir leh thu a ni. Chu hmun chu a hma chuan phul hmun hring nuam em em mai hi a ni ṭhin a, tunah erawh chuan thing buk hmuhnawm lo zet zet a ṭo khat ta chuk mai a ni awm e. A chhan bera a sawi chu lo neitu hovin an thlai ei chhe tua an puh sazupuite chu tur hmangin an that nasa lutuk a, phul hmun chu a nuam tawk chauh tura thlai dang ei ṭhintu sazupui an awm tak loh vang niin a sawi. Kei lah, a hnial hrata hrat ta chuan, min hnial dan tur hre chak pah deuh bawkin ka lo hnial leh pek a, 'sazupui chu kum 1176 khan lo neitute'n chaw tha zawk an ei theihna tur atan, ei tura an vulh tan a ni' ka lo ti a.


Thil nunna nei chi engkim mai hian an taksa nih phung hi anmahniin an siam danglam ṭhin ve hrim hrim a, chung zinga ngaihnawm ber chu tuipuia coral hi an ni. Tui hnuaia khawsa nungcha leh thlaite chenna atan anmahni hi an insiam danglam tawp mai ṭhin a nih hi. Mihring hi kan chenna hmunhma tidanglam nasa ber kan ni ngei ang. Ramsa kah kan chin aṭangin khawvela ramsa lianpui puite chu tiremin phul hmun nuam tak takte hi kan siam a, thil lawmawm angreng tak a nihna chin chu a awm e. Kum zabi 6 vel kal taah kha chuan Nile luipui kamte khu African ram ngaw ni lovin mihring thil siamin a khat maithei a, a tam ngaw khu mihring siam a ni kher lo vang. Mel 5000 chuang khuhtu Aswan tuikhuah hi hun rei tak awha mihring siam tharlam deuh ber chu a ni maithei e. Hmun tam takah chuan lo neih nana tlang laih zawl (terracing) vang te, tui lak vang te, Carthaginians ral beih nana Roman hovin an lawng atan thing an hman duh avanga ngaw an ṭhiah vak vak avang te, Crusader hovin an zin kawng daltu an suatna avang tein leilung awmphung pangngai (ecology) hi an lo tidanglam tawh ṭhin. Hun laihawla mihringte lo neih dan zirtu Marc Bloch chuan France ram leilung hi hmanlaia an lo neih dan avangin hmar lam ram pharh zawl leh chhim leh chhak lama ran vulhna remchang tur ang hian chi hnihin a inṭhen niin a sawi. Mak tak maiin, mihringte chet dan hian mihringte thunun phak loh thil a thlen fo ṭhin a ni. Lirthei hmuh chhuah a nih chiah khan sakawr ek eia inhnangfak ṭhin chawngzawng rual chu nasa takin an rem phah niin an sawi.


Khuarel thil hi tun thleng hian kan hriat phak lohin nasa takin a la inthlak reng a, eng thil chiah nge thleng a, eng nge a nghawng tih hi ka hre tlem khawp mai. Kum 1627 vela bawng lian chi lo piang chhuak kha kan sa pel danin hrin chhuah an ti mauh mai a, a chhan chiah erawh chu hriat a har. Kum sang aia tam kal taah khan Frisians leh Hollanders te hi North Sea lamah hnawh chep an ni a, chu thil chu Zuider Zee hmun kan neih leh theihna kawng pawimawh tak a ni. Chutiang avang chuan ramsa chi hrang hrangte, sava te, sangha te, tuipui kama nungcha te leh thlai te hi an thi zo ta vek em ni ang? Neptune te nen an inepna nasa tak avangin Netherlanders hnam hian leilung hlutna (ecological values) hi an ngaipawimawh tawk lo va, chu chu Netherlands hian an tuar ta em ni ang? Zawhna tam tak ka nei a, chhanna ka hmu mang miah lo hi a chhan ta hre thei lo.


Mihring hian an chenna sik leh sa awmdan hi an tidanglam fo ṭhin reng a, mahse tunlai khawvelah hian mihring vanga a danglamna hi engtin nge, engtikah nge, khawiah nge a lo thlen ṭhin tih hi kan hre lo. Kum zabi 20_na tawp lam kan lo thlen dawn takah hian leilung awmphunga harsatna kan tawh hi a nasa ta hle. Natural science hian khuarel thilin hun hrang hranga mi hrang hrang a nghawng dan hi hrethiam turin min pui nasa hle. Chutiang chiah chuan thiamna upa tak, a changa kal vung viau, a changa muang leh ṭhin a awm bawk. Mahse, chhuan li kalta vel, Europe khaw thlang lam leh North America ramin science leh technology an inkawptir, kan khuarel thil enkawl dana tihdan thar kan hman hnu kha chuan hetiang hi a awm tawh lo. Science thiamna hmanga khuarel  thil tihdanglamnain a thlen, Francis Bacon_a hmuh chhuah Baconian creed kan tih hman ṭan a lo nih hi kum 1850 hma lam kha a ni a, kun zabi 18 na laiah khan damdawi siamnaah vawn ṭhat a lo ni tawh a ni. Tihdan phung pangngaia hman a lo ni ta hi mihringin lo neih kan chin hnua thil thleng langsar ber a ni a, mihring kan tel ve lohna chanchinah pawh a ni tel ang chu.


Vawi leh khatah thil thar, khuarel leh leilung chungchang ngaihvenna a rawn thlen a, ecology tih thumal hi kum 1873 khan sapṭawngah a lo tel thar phah ta nghe nghe a ni. Kum zabi em pawh a vei hmain tuna khawvela cheng mihringte'n kan khawvel awmdana kan thil tih chuan danglamna nasa tak a lo thlen ta nghal a ni. Kum zabi 14_na vela laipui siam hmasak ber kah a nih khan Pathian siam leilung hi nasa takin a nghawng nghal a, ramhnuai leh tlang sang lamah potash, sulphur, iron ore leh meihawl te zawng turin mi tam tak tirh chhuah ṭhin an nih avangin leilungin nasa takin a luan ral phah bakah ram ngaw tam takin a chereu phah a ni. Hydrogen bomb hi a dan a dang lehnghal a, indonaah hman han ni chiah se chuan kan planet chhunga nunna nei zawng zawng hi kan chimit vek ang. Kum 1285 khan London khawpui chu lungalhthei hal avangin meikhuin a tibuai hle a, tuna tuialhthei kan hman nasat lutuk vang erawh hi chuan khawvel pum khaw awmdan hi a danglam phah thei maithei a, chu chu chhiatna bul ṭanna chauh a la ni ang. Mihring kan lo pung thut hian ruahmanna nei lova din khawpui a hring chhuak a, hei hian bawlhhlawh leh hnawmhnawk nasa takin a tipung a, nungcha dang zawng aiin mihring hian rei lote chhunga a thil tihsual rah hi siam ṭhat theih loh chhiatnaah a chhuah ngei dawn a ni. 


Hetiang siam ṭha leh tur hian tihtur tam tak a awm a, mahse tihhlawhtlin tak tak chu a har khawp ang: bomb siam hi phal loh tur, khawlaia thil tar te hi lak thlak vek tur, Hindu_ho hi fa neih tlemna damdawi pek a, an ran thianghlim bawng hi ei tura hrilh tur tih ang te hi harsa tak tur a ni. Kawng awlsam ber chu hei hi a ni, khaw awmdan tichhe thei thil chu tih tawp vek tur tih hi. Chu aia ṭha pawh a la awm, hun kal tawha kan thil lo siam tawh te hi ṭha zawka siam: petrol pump te hi Anne Hathaway_i in te anga nalha siam tur a ni a, (Far West thawnthua mi angin)

khaw ram zu dawr ang maia fianrialin siam tur. Rampalaileng hian boruak hip nuam min pe a, Kleenex awm hmaa San Gimignano leh High Sierra ang kha din thar leh tur a ni. Mahse, kan ti lutuk a nih erawh chuan leilung hi kan tichhe tho tho ang.


Eng nge kan tih tak ang le? Tuman an hre bik rih lo. A bul te aṭanga siam ṭhat kan tum a nih loh chuan siam ṭhat kan tumnaa kan thiltih hian a hma aia chhiatna nasa a thlen zawk ang. 


A hmasa ber atan chuan hun kal tawh atangin thil kan chhut tur a ni a, tunlai science thiamna chungchang hi kan ngaihtuah ngun a ngai ang. Science chu mi khawsak sang lamte buaipui thil a ni ber a, technology erawh chu khawsak hniam lam deuhte chan a ni deuh. Kum zabi 19_na laihawl vel aṭang khan science leh technology hi kan kal kawptir nasa ta hle a, hei hian tun hmaa mipui vantlangin kan thiltih ṭhin dan kalhmang kha a rawn thlak danglam ta viau mai. Leilunga harsatna kan tawh hi thil lo thleng thar, mipuiin kan chin chhuahin a nghawng a ni. He buaina aṭang hian mi mipui rorelna rama chengte chu kan dam khawchhuak theiin a rinawm a, mahse, kan thil lo tih dik loh tawhte hi kan ngaihtuah let chu a ngai ang.  


Technology leh science lama khawthlang ramte tihdan


Thil pakhat, han sawi chhuah pawh atthlak tak a awm: tunlai thiamna leh tunlai science hi khawthlang lam kaihhnawih a ni tih hi. Thiamna lama hmasawnna hian khawvel hmun tinreng aṭangin thil chi hrang hrang a hip khawm a, China aṭanga lo lut hi a langsar ber a ni ang, khawvel hmun tin aṭangin, Japan leh Nigeria te pawh telin. Science thiamna hi hun kal tawha science lam hawi thiamna aṭanga kan chhawm chhoh zel a ni a, hun laihawla Islam scientist te kha a thawh hlawk ber chu an ni. Khang Islam scientist te khan hmanlai Greek mifingte thiamna an chhawm a, entir nan, al-Razi hi damdawi lam, ibn-al-Haytham hi mit lam, Omar Khayyam chu mathematics lam. Dik tak chuan, chutiang mi thiamte hnathawh chu Arabic hun hmasa lamah khan hmuh tur awm lo mah se madieval hunlaia Latin ṭawnga dah a nih khan a lo lang chhuak ta a, heng hi khawthlang lam hmasawnna thlentu laipui a ni. Tunlai khawvelah hi chuan science kalhmang leh ṭawng zawng zawng hi khawthlang lam tihdan deuh vek a ni ta.


Thu dik dang leh hi chu tunhma leh lutuka thil thleng nghawng a nih avangin hriat chian theih a la harsa deuh. Technology leh science lama hming langsar, khawthlang mite hi kum zabi 17_na laia Scientific Revolution an tih leh kum zabi 18_na laia Industrial Revolution huna mite aiin a rei tawh zawk. Hun rei tak chhunga thil thleng an sawi te hi hriat fiah a harsa deuh a ni.  Khawl hmanga thil herna aia tui tha chakna hman ṭan a nih hi a rei berah kum AD 1000 vel, a rei lo berah kum 200 kalta vela chin chhuah niin a lang a. Hei hi kum zabi 12_na vel khan thli chaknain a lo thlak leh ta a ni. A tir te aṭang khan khawthlang mite hian an thiamna hi chak tak maiin an tihmasawn a, chu chuan khawl chakna hman te, a thawktu mihring chhawr tlem zawka hna thawhte leh lirthei hman te a hring chhuak a ni. Heng thil miin an ringhlel a nih chuan khawvel chanchina hlawhtlinna ropui ber zinga mi sana aṭang hian an hmu thei ang, kum zabi 14_na velah kha chuan chi hniha siam ṭhin a ni. Thil tenau siam ni lo, a bul ṭhut aṭanga thiamna lamah chuan hun laihawl laia cheng khawthlang Latin mite khan Byzantium leh Islam thiamna kha a khum a ni. Kum 1444 khan Greek thu ziaktu Bessarion chu Italy ramah a kal a, Greece lal fapa hnenah lehkha a thawn a. Khawthlangho ropuizia, an lawng ropuizia te, an ralthuam ṭhatzia te, an thawmhnaw siamna leh an darthlalang siamna hmun ropui a tihzia te a ziak a. Heng zawng zawng aia a ziah nasat ber chu tui chakna hmanga thing zaina bakah thir chherna pum an zah dan a ni. Chung aia ropui chu khawchhak ramriah hian a hmu lo a ni ang. 


Kum zabi 15na laia Europe ramin thiamna lama hma an sawnna hian khawvel pum hi a nghawng nasa hle a, ram lian lem lo tak tak, ram inhmelmate chuan khawvel ram dangah hmun an khuar a, ram an awp a, an thil an ruksak ṭhin. Khawthlang ram zinga chak lo ber pawl Portugal chuan East Indies ram a awp thei tlat hi khawthlang ramte thiamna lama an chungchuanzia tilangtu zinga mi a ni.

Vasco da Gama leh Albuquerque thiamna leh finna kha ril takah chuan science zara an neih tih kan hriat a ngai a ni.


Tunlai huna thil engkim mahni ṭawnga kan hriat fiah theih tak hnu hian tunlaia science thiamna hi kum 1543 vel, Copernicus leh Vesalius te'n an lehkhabu ropui tak tak an chhuah aṭanga kan hriat ṭan a ni tih kan hre thei. Mahse an thil sawi zawng zawng kha a dik bik vek lo tih chu kan hria. Khawthlang ramin science thiamna an hmelhriat ṭanna chu kun zabi 11_na vela Arabic leh Greek mite science thiamna Latin ṭawnga lehlin a nih kha a ni. Lehkhabu ṭhenkhat,

Theophrastus kutchhuak ang chite kha science thiamna lama sulsutu chu a ni ngei a, mahse kum 200 tling lovah Greek leh Muslim te science thiamna chu Latin ṭawnga chhiar theih a lo ni ta a, chu chu Europe rama university hrang hrangah chhiar leh zir a lo ni ta. Chutia zir a lo nih takah chuan thlir dan thar a lo chhuah phah ta a ni. Kum zabi 13_na tawp lamah khan Europe ram chuan Islam ram aṭangin science lama hruaitu nihna chu a chhuhsak ta a. Newton, Galileo leh Copernicus te thiamna avanga kum zabi 14_na mithiam Buridan emaw, Oresme emaw te thiamna hi theihnghilh chi a ni lo ang. Kum zabi 11_na hma lamah kha chuan science hi Latin khawthlang lam leh Roman ramah te khan kan hre chauh a ni.  Kum zabi 11_na aṭang kha chuan khawthlang ramah science thiamna hi a lo thang nasa ta hle a ni. 


Science leh technology lamin min nghawngna hi hun laihawl vela inṭan a nih avangin a hunlaia thil awmdan hre chiang lo chung chuan eng nge an nihphung tak tak kan hre thei lo vang. 


Madieval thlirnaa mihring leh khuarel thil awmdan


Tunhnai lawk thleng khan lo neih hi hnam changkangte zingah pawh eizawnna pui ber a nih avangin lei leh phut a nih dan kalhmang hi thil pawimawh tak a ni. Hmanlaia an tih dan, bawng hmanga lei leh hi chuan leilung hi a tidanglam tak tak vak lo. Lei chu awmze nei taka leh a ṭul avangin pianze mumal tak neia siam a ṭul ṭhin. Khawchhak lam leh Mediterranean ram, leilung pan leh ruah dawng tam em em lo hmunah chuan hetiang hi a hmantlak viau. Mahse, Europe hmarlam, ruah sur tamna leh leilung banna hmunah chuan a hman tlak lem loh. Isua Krista hun atanga kum zabi 7_na tawp lamah khan hmar lama chengte chuan lei lehna thar, ngil taka chemte ang pian thil zum vuah an hmang ta a. Hetiang hmanrua hi chu hman a hautak a, a hmaa bawng pahnih hmanna ang chi_ah khan bawng pariat te hman a lo ṭul ta a ni. A lei leh chu a hneh bik em avangin a let zawnga leh pawh a tul ve tawh lo va, ram pawh a bial te tea let lovin sei tak takin an let ta ṭhin a ni.


Lei lehna hmanraw chi khat, scratch-plow an tih mai an hman lai chuan leilet chu chhungkaw pakhat zel enkawl tawkin an sem ṭhin a, mahni mamawh tawk ram an enkawl mai ṭhin. Mahse, lo neitu ṭhenkhat tan bawng pariat zet chu neih a lo harsa a, lo neitute chuan an bawngte chu thawhkhawmin, a huhovin lei chu an let ta ṭhin. Chuvangin, ram chu mamawh tawk ang zela sem theih a ni ta lo va, lei let tura an hmanraw neih ang zawnga sem a ṭul ta a ni. Ram leh mihring inzawmna chu a lo inthlak ta a. A hma chuan mihring chu khuarel zinga tel ve a ni a, tunah chuan a tichhetu a ni ta thung. Khawvel khawi hmunah mah mihring hian leilung a siam ṭha ngai lo. Europe hmar lama lo neitute kha tunlaia lo neitu, nasa taka leilung nghaisatute thlahtu hi an lo ni reng ang em le? 


Hetianga thil ṭha lo hi AD 830 hma lam deuh khan khawthlang ramah a lo lang deuh thuak tawh. Calendar hluiah chuan thla hi mihring hnathawh ṭhin lam entirin an siam ṭhin a. Frankish calendar, hun laihawla chengte hman kha a danglam nasa bik khawp mai: mihring chu an chhehvel khawvel awm dan ang zelin an entir a- lei let lai, buh seng lai, vawk talh lai ang tein. Mihring leh khuarel hi thil pahnih an ni a, mihring hi a pu zawk a ni.


Thil thar hi mi fing apiangin an lawm emaw tih tur a ni. Khuarel thil laka mihring chet dan chu an chhehvela thil awmna an en danah a innghat. Mihring khawsak phung hi kan sakhaw biakah hian a innghat thui em em a. Khawthlang miin India emaw, Ceylon emaw an hmuh dan aṭang hian a chiang mai. Madieval hunlai aṭanga min thlahtute chet dan aṭang pawh hian a chiang.


Kristiannain milem biakna sakhua a rawn hnehna kha khawvel chanchina ngaihtuahna inthlak nasa ber a ni. A ṭha emaw, ṭha lo emaw, tunlai mi hi chuan Kristian sakhaw thununna hnuaia seilian kan ni hi kan chhuang viau vek mai. Kan ngaihtuahna leh kan ṭawng zawng zawng hi Kristian sakhuain a thunun vek ni hian a lang a, mahse, ka ngaihdanah ve chuan hun kalta khan min la thunun tlat a ni. Kan nitin khawsak phung hi Greco-Roman leh Orient lam chin dan a ni lo. Juda leh Kristian dan aṭanga zung kaih a ni daih mai. Hetiang lo zawng hian kal theih a ni em tih chu Communist hian an lantir deuh a, Marxism hi Islam rin dan ang deuh a ni a, Juda leh Kristian nun dan nen chuan a dang daih. Tuna kan nun dan hi kum 1700 kalta vela nun dan, Kristian tih dan zuia nun a ni.


Kristianna hian kan khawsak phungah hian eng chiah nge min zirtir le? Khawvela thawnthu hlui chi hrang hrang hian khawvel siam a nih dan a sawi a, Greco-Roman pi pu thawnthu hi a danglam bik daih. Aristotle ngaihdanah chuan khawvel hi hmuh theiha lo indin ṭan a ni lo. Khawvel chu thawk leh khata lo awm thut ni lovin, zawi zawia lo indin chho a ni. Mahse, chu ngaihdan chu Juda ngaihdan atanga lo piang Kristian te ngaihdan chu a ni lo hle thung. Kristian rin danah chuan engkim tithei Pathianin thim leh eng a siam a, vana thil awmte siam lehin khawvel hi a siam a, chumi hnuah thlai te, ramsa te, sava te leh sangha te a siam a. A tawp berah Pathian chuan Adama siamin a khawhar hnem turin Evi a siam leh ta a. Mihring chuan ramsa tinreng chu an hming phuahin an thu hnuaiah a dah ta a ni. Pathian chuan thil engkim hi mihringin a duh dana a hman tura a siam nia ngaih a ni a, thilsiam dangte hian mihring hi an hmang ṭangkai ve tura ngaih a ni lo. Mihring chu vaivut aṭanga siam a ni a, mawl taka ngaihtuah pawhin khuarel thilah a tel ve lo: Pathian hlimthla a ni zawk.


Khawthlanga an tih danah hi chuan Kristianna hi sakhua kan hriat tawhah mahni indah pawimawh ber a la ni ang. Kum zabi 2_na tir lam khan Tertullian leh Lyons khuaa Saint Irenaeus chuan mihring hi tho leh Isua hlimthla, Adama pahnihna angin an sawi a. Mihring hian nasa takin Pathianin khuarel thil a enkawlna hi an ṭawmpui niin an sawi a ni. Kristianna hi hmasang milem biakna sakhua leh Asia rama sakhaw dang (Zorastrianism tih loh) nen chuan a danglam em em mai a, Pathian leh mihring hi an kal kawp tlat a, khuarel thil chu ama tana hmangin a khawih danglam tur a ni tih hi Pathian thu tiam a ni.


He thil hian mi naranah nghawng a nei nasa hle. Hmanlai ngaihdanah chuan thil engkim- thing te, tuihna te, lui te te leh tlang zawng zawngte hian enkawltu thlarau an nei hrang ṭheuh ṭhin. Heng thlaraute hi mihringte thunun theiha ngaih an ni a, mahse mihring nena inang lo tak tak- centaur, faun leh mermaid te erawh chu nihna chi hrang hrang inpawlh an ni. Thing chu kih a nihin emaw, tlang chu laih a nih emaw chuan a enkawltu thlarau chu tuhlungawi hmasak a ngai ṭhin. Milem biakna sakhua a lo tawp hnuin Kristianna chuan leilung chu a duh ang angin a sawisa thei taa ngaihna a lo piang ta a ni. 


Kohhran dah pawimawhna hi hmasanga sakhaw puithiamte thlaktu anga sawi a ni fo ṭhin. Dik pawh a dik; mahse hmasang puithiamte leh kohhran dinhmun erawh chu nasa takin a danglam thung. Puithiamte chu khuarel thil an ni lo va, khawvelah maicham leh inthawina hmun te nei mah se amah chu khawvel pawn lam thil a ni. Chubakah, puithiamte chu mihring dik tak an ni a, mihring mihrinna hmanga biak pawh theih an ni. Lehlamah, Kristiannaah pawh Juda sakhaw rindan an chhawm angin angel leh ramhuai te pawh an awm ve a, Zorastrianism nen chuan a inang lo deuh. Mahse, heng te pawh hi a nihna takah chuan puithiam te ang deuh tho an ni. Hmana mihring laka khuarel thil veng himtu thlarau ang kha a bo ta. Khawvel chu mihringte enkawl tur liau liauva ngaih a lo ni ta a, khawvel vengtute chu an awm ta lo. 


Mahse, hetiang hi miin an sawi vaih chuan zilhhau an tawk vat ang. Kristianna hi chu rinna pumhlum nei chunga zawm chi a ni a, a zirtirna pawh hi a dang daih a ni. Ka thil sawi hi madieval hun laia khawthlang ramah khan a taka hman a ni ṭhin a, technology lama nasa taka hma an sawn lai kha a ni a. Mahse, Greek ram khaw thlang lam, Kristian te an intluk tlan dial dialna hmunah chuan kum zabi 7_na tawp lamah khan hmasawnna liam tham a thleng tlem hle. He danglamna hi Greek leh Latin mite Pathian thu inzirtir dan danglam vang a ni ngei ang. Greek_ho chuan sual chu hriatna lama mit delna a ni a, chhandamna chu enna, ngaihtuahna fim tak hmanga neih chi a ni an ti. Latin_ho ngaihdanah erawh chuan sual chu rilru chungrila sualna a ni a, chhandamna chu thil ṭha tih hmanga neih chi a ni thung. Khaw chhak lam sakhaw zirtirna chu finnaa innghat a ni a, khaw thlang lam zirtirna erawh chu a tiha tih lam a ni. Greek mi thianghlim te'n uluk takin an ngaihtuah a, khaw thlang lama mi thianghlim te'n a tihin an ti a ni deuh ber e. Kristian rau rauah khaw thlang lama mite chu khuarel thila inzawm thuk a awl bik a ni.


Kristian rin dana thilsiamte siam an nih dan, lehkha ziak hmasa bera a lan dan hian tunlaia khuarel thil harsatna kan tawhah hian awmzia dang a nei thei ang. Thupuan bua a lan dan chuan Pathianin mihring hnenah Pathian thu ziakna Bible chu a pe a. Mahse, Pathianin khuarel thil a siam khan khuarel thil hian Pathian remruat a tilang nghal tur a ni. Pathian awmzia hre chiang lehzual tura Pathian thu hmanga khuarel thil zirna hi 'natural theology' tia vuah a ni. Kohhran hmasa, a bikin khaw chhak lama Greek kohhranah te chuan khuarel thil hi Pathianin mihringte hnena thu a sawina entirna atan hman ṭhin a ni: fanghmir chet dan hi mi thatchhiate tan zirlai anga ngaih a ni a, mei alh hi mihring thinlunga Pathian thu lo thleng anga ngaih a ni bawk. Khuarel thil hi science_in a hriat aia mawi a ni.

Byzantium mite khan Greek scientist te thil ziak tam tak an la chhawng a, chu chan kan ngaihtuahna tam tak hi a kaihruai a ni.


Hetihlai hian, kum zabi 13_na tir lam khan Latin khaw thlang lamah khuarel thil chungchanga Pathian thu ngaihdan hi a inthlak nasa hle mai. Thil hmuh theih hmanga thilsiamte leh mihringte inzawmna chungchang leh engtin nge a thawh tih hriat danah a ni ber. Tui let hnua Pathianin tui a tilet dawn tawh lo tih entir nana chhimbal a zamtir te chu thil entir neiah pawh ngaih a ni ta meuh lo. Robert Grosseteste, Friar Roger Bacon, leh Theodoric of Freiberg te chuan chhimbal chungchang hi nasa takin an zir a, mahse sakhaw thila entirna neiah bak an ngai lo. Kum zabi 13_na aṭang khan scientist lar tak tak, Leitnitz leh Newton te pawh telin chhimbal hi sakhaw thila entirna neiah an sawi ṭhin. Galileo hi Pathian thua thuk tak chu lo ni lo se buaina a tawk hnem lehzual ngawt ang; eizawn nana thiamna hmang mite chuan an hnial nasa hle a nih kha. Newton kha chuan scientist aiin Pathian thu zir mi_ah a inngai zawk niin a lang. Kum zabi 18_na aṭang khan scientist tam tak tak tan chuan Pathhian ṭanpuina hian pawimawhna a nei ta lo a ni ber e.


Mihringte hian an thil tih duhzawng an tih hian ngun taka ngaihtuah chungin an ti nge, an hnam tih dan ang apiangin an ti mai mai tih hi chanchin ziaktute tan pawh hian hriat dik chat chat a har viau ang. Khaw thlang lama scientist lar tak pakhat chuan scientist te lawmman pakhat chu Pathian ngaihtuahna zir zui hi niin a sawi a, he thil hian scientist te hi a kaihruai thui viau maithei e. Chutiang chu a lo ni tak tak a nih chuan tunlai khawthlang scientist te chu Kristian sakhaw zirna hnuaia awm ang an ni tihna a ni. Sakhaw kalhmang hi Juda sakhua aṭanga lo indin Kristian sakhua ang zelin a vir vel a nih ber chu. 


Kristian thlir dan dang


A tlangkawmna lam lo hnaih dawn tawh ila. Science tih leh technology tih hi kan tunlai huna thumal kan neih zingah chuan thu mawi leh malsawmna keng hial khawp thu niin kan ngai deuh vek ang. Khawvel chanchin aṭanga kan thlir chuan tunlai science thiamna hi leilung leh a khuarel thil zirna ang a ni deuh mai a, technolgy pawh Pathianin mihringa a dah finna hmanga leilunga thil awmte chunga ro a relna hmanrua ang a ni mai awm e. Mahse, kum zabi liamtaa thil thleng kan thlir chuan science leh technology hmang hian mihring hian kan leilung hi thunun hleih theih lohin kan sawisa ta niin a lang. Chutiang chu a lo ni a nih chuan Kristianna hian a mawh lianpui a phur tihna a ni. 


Keimah hi chuan he kan buaina tawh hi science leh technology hmang tho hian awlsam tea chin fel theih a nih ka ring tlat. Kan science leh technology hi Kristian te leh khuarel thil inlaichinna aṭanga lo piang niin Kristian te chang ni lo, Kristian aia indah sangte pawhin kan ngai vek niin a lang a. Copernicus lo sawi ang ni lovin, van thengrenga thil awmte hi kan khawvel te takte hual hian a vir vel a ni. Darwin sawi ang ni lovin kan thinlungah hian khuarel thil anga siam kan ni lo. Khuarel ai hian kan chungnung zawk a, kan mamawh dana kan hman theih tur a ni. California Governor atana thlan thar, keimah ang bawka kohhran mi, mahse keimah aia hna ngah hian Kristian te awmdan tur a sawi a, "Thingkung pakhat in hmuh hian a vaia hmu ang in ni," tiin. Kristian rin danah chuan thingkung chu thil awm ngei a ni. A thusawiin a tum ber chu Kristianna leh khawthlang mite nungchang a ni. Kum zabi hnih chhung vel chu Kristian missionry te hian thingkung serh bik hi an vat thlu tawh a, khuarel thilin an chhungril a luah tlat avangin chu chu milem biakna a ni.


Khuarel thila kan chet dan hi mihring leh khuarel thil inzawmna kan ngaihdana zir zel a ni. Science leh technology lama kan thiamna hian tuna khuarel thila harsatna kan tawh aṭang hian min hruai chhuak dawn lo va, sakhaw thar kan hmu chhuak a nih loh chuan a hlui hi kan ngaihtuah ṭhat a ṭul tihna a ni mai. Tunlaia tleirawl Beatniks an tih, thil danglam thlentu pawl pakhat hian Zen Buddhism an tih hi an lo chawi lar viau a, Kristian ngaihdana mihring leh khuarel thil inlaichinna hi an zir nasa hle. Zen zirtirna hian Asia ram chanchinah nghawng lian tak a nei a, Kristiannain khawthlang ram a nghawng ang bawkin, min nghawng dan hi ka haw ngawt mai. 


Isua Krista hun aṭanga Kristian sakhaw chanchin hi ngun taka kan ngaihtuah a ngai a ni. Saint Francis of Assisi kha chuan amah zuitu ṭhenkhat angin a thil tih kha sawiah a titawp ve mai ngai lo. A thil sawiah khan a chiang em em a, Franciscan Order an tih pawla hruaitu Saint Bonavlentura kha mi fing zet mai a ni a, Franciscan pawlte thiltih kha a tilar nasa a ni. Francis kha mi ngilnei em em mai a ni a, mihring lakah chauh ni lo, nungcha lakah thlenga ngilneihna lantirtu a ni. Ani chuan mihring hi nungchate leh thilsiam dangte chunga leng angin a ngai ve lo va, intluk tlang vekah a ngai a ni. A tan chuan fanghmir pawh mi thatchheho zilhna hmanrua mai mai a ni tawh lo va, meialh pawh Pathian hnena chho ṭhin thlarau tehkhinna mai a ni tawh lo; unaupa fanghmir leh unaunu meialh an lo ni tawh a, an unaupa mihring tihdanin an nihphunga siamtu Pathian chawimawitu an ni ta a ni. 


Mi pakhat chuan Francis khan sava pakhat hi mihring, a thusawi ngaithla ṭha duh lo deuh hnena sawi angin thu a hrilh niin a sawi a, chutiang tak chu a chanchinah ziah a ni lo thung. Sava pakhat hnenah Pathian faka chawimawi turin a ti a, sava chu hlim taka thla zapin a hram ta tih chu ziah a ni. Hmanlai mi thianghlim, a bikin Irish mi thianghlimte khan ramsate nen an an inkawm ṭhin thu an sawi ṭhin a, nungchate chunga mihringte thuneihna an lantir duh vang a nih ka ring. Francis hi chu a danglam daih. Apennies hmuna Gubbio chhehvelah chinghne kawlh zet mai hi a awm ṭhin a. An sawi dan chuan Saint Francis hian chinghnia chu biain a thil tih dik lo chu a hrilh ta a. Chinghnia pawh chu a inchhir hle a, a thi ta thuai nghe nghe a, kohhran ramah an phum niin sawi a ni.   


Chumi hnu lawkah chuan Sir Steven Ruciman khan 'ramsate thlarau chungchanga Francis_a thurin' tih kha a rawn sawi zui ta bawk. Hei hi chu Cathar hovin Italy leh France chhim lama ngaihdan an neih, India ram aṭanga an hriat chhawn ni awm tak pian nawn lehna nen hian a inang viau. Hetiang thu ang deuh, mihring leh ramsate an thih hnuah thil dang anga an pian nawn lehna hi kum 1200 velah khan Provencal Cabbala hmunah khawthlang lama cheng Juda te pawhin an sawi ṭhin bawk. Francis erawh hi chuan hetia thil danga thlarau piang nawn leh ang tak hi chu a sawi lo. Khuarel thil leh mihring a ngaih dan hi a ropui em em a, mihring leh tamsate hian an siamtu ropui tak nihna ropui tak chu kawng tam takah an chhawm ve niin a ngai a, nunrawng taka ramsa thah te hi a duh ngai reng reng lo a ni.  


Tunlaia khuarel thil kan tihchhiat nasat lutuk tawh veitu American mite hi chinghne hnena Pathian thu hrilh tur leh Pathian fak tura sava hrilh turin ka ti a ni reng reng lo. Khawvel puma khuarel thil kan tihchhiat nasat lutukna hi madieval hun laia  science leh technology lo ṭhang chhovin Francis_a zirtirna kalh zawnga thil a thlen vang a ni. A lo nasat chhoh dan hi Kristian zirtirna nen a inzawm ngheh tlat avangin chanchin ziakna lam aṭanga hriat fiah theih a ni lo vang. Tam tak phei chuan Kristian nen a inzawmna hi an hre lo zawk ang. Kristianna thlaktu tur, ngaihsan tur thar hi tunlai hian kan ngaihtuah der si lo. Khuarel thil hian mihringte mamawh phuhruk bak hi tihtur a nei lo tih ngaihdan nghet tak nei Kristian kan nih chhung chuan khuarel thil hi kan la tichhe zual zel dawn a ni.


Khawthlang rama thlarau lama harhna nasa ber thlentu Saint Francis khan Kristian te hian khuarel thil leh mihringte inzawmna kawnga ngaihdan thar min kawhhmuh a, thilsiam zawng zawng, mihring pawh tela intluktlanna a sawi nasa a, mihringin chin lem nei lova thilsiam dangte chunga ro kan relna hi a ṭhat loh thu a tlangaupui kha a ni a; mahse a hlawhchham. Tuna science leh technology kan hman dan hi chu khuarel thil chhe chho zel ngaihtuah miah lo Orthodox Kristiante ngaihdan hian a hruai thui lutuk a, thil ṭha engmah beisei tur a awm lo. Kan awih emaw, awih lo emaw, kan harsatna bulpui hi sakhua a nih len em avangin a siam ṭhatna atan pawh sakhua bawk kan hman thiam a ṭul ang. Khuarel thil leh kan chan tura khuanu remruat hi kan ngaihtuah chian a ṭul. Sakhaw mi tak, Francis_a ngaihdan anga ngaihdan hmanlai tak pawmtu, khuarel thil ngai pawimawh khawpa thlarau miin min hruai thei ang. Francis hi khuarel thil vawn himna lama puipaah puan ka rawt e.


(Lynn White hi American chanchin ziaktu lar a ni. Princeton_ah kum 1933 aṭanga 1937 khan madievak history professor a ni a, Stanford_ah 1937 aṭanga 1943 khan he hna hi a thawk bawk. Mills College, Oakland_ah kum 1943 aṭanga 1958 khan president a ni a, University of California, Los Angeles_ah 1958 aṭanga 1987 khan professor a ni bawk. Lynn White hian pawl pakhat Society for the History of Technology (SHOT) dinin 1960 aṭanga 1962 khan president a ni. History of Science Society (HSS) aṭangin Pfizer Award for "Medieval Technology and Social Change"  a dawng a, kum 1964 khan SHOT aṭang hian Leonardo da Vinci medal a dawng a, 1970 khan Dexter prize a dawng bawk. Kum 1971 aṭanga 1972 khan History of Science Society_ah president a ni a, kum 1972 aṭanga 1973 khan The Medieval Academy of America president a ni a, kum 1973 khan American Historical Association president a ni bawk)

GRETA THUNBERG (Eanvironmental activist)

Greta Thunberg hi January 3, 2003 khan Stockholm, Sweden_ah a piang a, a nu hi zaithiam (opera singer) Malena Ernman niin a pa hi lemchan thiam (actor) Svante Thunberg. A pa lama a pu pawh lemchan thiam, film director ni bawk Olof Thunberg a ni.


Thunberg hian sik leh sa lo danglam nasat takzia hi kum 8 mi chauh a nih lai, kum 2011 khan mi sawi a hre ve ṭan a,  a la naupan em avangin eng nge a nih chiah a la hrethiam lo niin a sawi. Mahse a hriat ngun tak em avangin a buai (depress) phah ta a, kum 11 mi a nih phei chuan a vei lutuk chuan a at phah deuh titih ta mai a, a ṭawng duh lo va, thil a ei duh lo bawk a, thla hnih chhungin kg 10 zetin a rihna a tlak hniam phah a ni. Chutiang chu a nih tak avangin rilru lam ṭhat lohna Asperger syndrome, obsessive–compulsive disorder (OCD) leh selective mutism an tih mai chu a nei nia ringin a enkawlnain an enkawl ta hial a. A ṭawng duh miah lo chu ṭawng luihtir an tum ngial ṭhin a, chutia an beih vak hnua a ṭawng chhunah chuan sik leh sa lo danglam nasa ta lutuk tan chauh, a tul hun teah lo chuan engmah a sawi dawn loh thu a sawi a ni. 


He rilru hahna (depression) hi kum thum kum li vel a tuar hnuin an sikulah sik leh sa siam ṭhatna turin nawrh (strike) a huaihawt ta a ni. He nawrhna a ṭan tirh hian a nu leh pate pawhin an thlawp bik lo va, mahse a tum tlat avangin dan hleih theih chu a ni lo. A pa pawh a mangang viau a, sikul a ṭhulh ṭhin chu ṭha a ti lo va, mahse, "A thil tum a ti tlat hi chu kan zahsak ve a ngai ka ti. Ina a awm pawhin a ṭhu hle hle thei lo va, a ngui em em mai ṭhin bawk si. Hetia nawrh a huaihawta a hlim phah chuan a ṭha maiin ka hria," a ti. 


A natna anga na ve chhungkaw dang tan a ṭhat zawk ringin a nu chuan Asperger's Syndrome enkawlnaa an enkawl thu hi kum 2015 khan Sweden ram chhunga vantlang hriatah a sawi ta law law a. Chutianga enkawl a ni tih a hriat chuan Thunberg hian hrehawm a tih phah lem lo hlauh mai a, 'ka thlen chin chin chu ka thleng tawh' a ti ta hlauh zawk. Asperger's chu a natnaah a ngai lo va, ka chakna thuruk (superpower) a ti hlauh mai a ni.


Kum hnih chhung chu Thunberg hian a nu leh a pate chu meikhu tichhuak thei thil an hmanna reng reng chu titlem turin na takin a ngen phawt a, boruak tichhe thei ang chi zawng zawng pawh tihtlem nghal vek a rawt a, ramsa atanga thil siam chi reng reng hmang lo va, sa pawh ei lo mi (vegan) nih a rawt a, kal velna atan pawh thirsakawr hman rawtin thlawhnaa thlawh loh a rawt bawk. Hetianga tih hi a ṭulzia entirnan a chhungte chu thil lem (graph) leh data te a entir a, a thil tih hian sawtna a nei lo a nih chuan a chhungte chu a hmalam hun (future) ruksakah a puh mai ṭhin niin a sawi. Thlawhnaa thlawh loh hi chu a harsa khawp mai, a nu chu zai mi a nih miau avangin khawvel hmun hrang hrangah thlawhnaa a zin kual a ṭul ṭhin tlat si. 


December, 2019 kuma BBC_in an kawmnaah Thunberg pa hian, "Dik taka sawi chuan thlawhnaa a nu a chuang ngai ta lo hi chu sik leh sa siam ṭhatna duh vang pawh a ni lo, a fanu chhanhim nan a ni ber zawk. A fanu duh loh anga a awm chuan a fanu taksa hian a tawrh nasat ṭhinzia hi a hmu ngun tawh lutuk a, a fanu taksa chakna turin a thu hi a zawm a ni ber zawk," a ti. Thunberg hian a nu leh pate hi a hnem let zawk ṭhin a, hetianga an khawsak phung an thlak avang hian beiseina a neih phah a, engtikah emaw chuan a ṭha zawnga danglamna a la thlen ngei a rin thu a hrilh ṭhin. Kum 2018 khan an chhungkaw khawsak dan hi lehkhabuah an siam a, a bu hmingah 'Scenes from the Heart' an ti a ni.


Kum 2010 aṭanga 2018 chhung khan Thunberg hi Stockholm khawpui lailia Franska Skolan private school_ah a kal thin a, hemi hnu hian Södertälje khuaa Kringlaskolan sikulah a kal ta thung. Kum 2019 khan ṭha takin 9th grade (lower secondary education) a zo ve ta tih a sawi a, subject 14_ah A-grade hmuin subject 3_ah B-grade a hmu a ni. Bloomberg magazine_in a sawi danin B-grade a hmuhna te hi an hnam ṭawng (Swedish), home economics leh physical education te a ni.


August 2018 khan Thunberg hian an sikulah sik leh sa danglam nasa ta lutuk vanga lungawi lohna huaihawta thu a sawi ṭhin aṭangin khawvelin sik leh sa siam ṭhatna lama hma latu tiin a hre ṭan a. TV, radio leh internet lam programme siam ṭhin Democracy Now!_a thawk Amy Goodman hnena a sawi danin sik leh sa siam ṭhat ngiata nawrhna hi kum 2018_a United States_ah mi pakhatin silaia mi 17 zet a kah hlum aṭang khan a thinlungah a thawk ṭan a, sikul naupang tam tak chu sikul kal duh lova nuar turin a hmin thei a ni. He thil, Marjory Stoneman Douglas High School, Parkland, Florida_a sikul naupangte lungawi lohna hian silai khuahkhirh tura nawrna kawngzawh, 'March for Our Lives' an tih chu a hring chhuak ta bawk. 


May 2018 khan Thunberg hian Swedish chanchinbu Svenska Dagbladet_in sik leh sa inthlak chungchanga thu inziahsiakah lawmman a la a. He a thu ziakah hian, "Thlamuang taka awm ka duh a ni. Khawvel chanchina chhiatna nasa ber kan tawh mek lai hian engtin nge thlamuang taka ka awm theih ang?" tiin a ziak a ni. 


A thil ziak hi chanchinbuin a han chhuah chuan sik leh sa danglam nasa ta siam ṭhat dan ngaihtuah lama tui tak mai pawl pakhat Fossil Free Dalsland an tih zinga mi Bo Thorén chuan Thunberg hi an be pawp ta a, an pawl inhmuh khawmnaah Thunberg chu a tel ve ta zauh zauh bawk a. Thorén hian sik leh sa inthlak danglam do tur hian sikul naupangte pawhin tih ve theih an neih thu a hrilh ta a ni. Thunberg chuan a ṭhian naupangte chu a han sawm ta a, mahse tuman an tuipui lo. Mahse Thunberg chuan beidawn mai a tum bik reng reng lo va, amahin lungawi lohna chu lantir a tum ta a.


August 20, 2018, khan Thunberg hian 9th grade a zir ṭan chiah a, September 9, 2018_an ram Sweden inthlanpui lo thlen hma chu sikul kal loh a tum ta a ni. Nawrh a tum hun hi kum 262 chhunga Sweden ram lum ber ṭum thleng a, ram a kan vak hnu chiahah a ni. A nawrh hian a nawr ber chu 'Sweden ram chuan Paris Agrerment angin meikhu tichhuak thei thil titlem rawh se' tih a ni. Sweden parliament  Riksdag kawtah kar thum chhung chu sikul kai hun darkar chhung zawng hi lehkha ziak 'Skolstrejk för klimatet' (sik leh sa avanga sikul lungawi lohna) tih kengin, amahin a ṭhu ta ngat ngat mai ṭhin a ni.


Thunberg hian a thiltih, sikul kal lova lungawi lohna lantir chungchangah hian an zirtirtute chuan ngaihdan pahnih an nei niin a sawi a, "Mipui thlirna aṭanga an thlir chuan ka thiltih hi ṭha an ti a, zirtirtu nihna aṭanga an thlir chuan ti lo turin min duh," a ti.


Thunberg hian lungawi lohna a lantir hmasak ber nia a thlalak hi Instagram leh Twitter lamah a post a, social media dang aṭangin a thiltih chu a puang darh bawk. Ṭhlalai changkang tak takin Instagram_a a post chu an hmuhin a thiltih chu an lo ngaihven hle mai a, a ni hnihnaah chuan hetiang lam ngaipawimawhtu ṭhenkhatin an lo zawm ta nghal mai a ni. Finnish bank nena inzawm Nordea_in Thunberg thil sawi pakhat chu an account, follower 200,000 chuang neiah a tweet chhawng a, chu chuan Thunberg social media profile chu khawvel pumah a tilar ta nghal hluai mai a, kar khat pawh tling lovah khawvela thu lar a lo ni ta mai a ni.


Sweden_ah hian sik leh sa lam buaipuitu social media company pakhat 'We Don't Have Time' (WDHT) tih a awm a, a dintu chu Ingmar Rentzhog a ni. Ani sawi dan chuan thlalatu te nen ṭang kawpa a Facebook page leh Instagram lama Thunberg thlalak an pho lan hnu leh sapṭawnga a video te an company YouTube channel lama an chhuah hnuah an pawl chu miin an ngaihven ve chauh a ni. Rentzhog chuan Thunberg chu hlawh nei lovin an pawl WDHT tana hna thawk turin a sawm ta a. Thunberg chuan rem a ti a, chumi hnu chuan Thunberg hming leh thlalak te chu Thunberg hriat kher loh pawhin WDHT pawl chuan sum hmuh nan an hmang thei ta a, chu chu Rentzhog kahhruaina hnuaia company We Don't Have Time AB chuan a lo hmang ṭangkai leh ta thung a ni. Thunberg hian company aṭang hian sum engmah a dawng hman lo, a hming chu sum siam nan an hmang ṭhin tih a hre chhuak a, an pawl a zawmna pawh chu a titawp ta thuai nghe nghe a ni.  


October 2018 hnuah chuan Thunberg chuan mahni maia thil ti tawh lovin Europe khawmualpuia lungawi loh entirna lian thamah te a tel ve ta zawk a, mi langsar tak tak zingah te thu sawiin social media lama a follower pung chak takte hnena zirtirna lam te a buaipui ta a.  December 2018_a an ram inthlanpui a zawh hnu chuan Zirtawpniah chauh lungawi lohna chu a entir ta rih a ni. A thiltih chuan khawvel hmun hrang hranga sikul zirlaite a tihhmuh zel a, zirlai tam takin an zawm ve ta bawk. December thla hian khawpui hrang hrang 270 aṭangin zirlai  20,000 chuangin a nawrhna chu an zawm ve tawh a ni.


Thunberg hian a huang a zauh ve zel a, India ramah September 2020_a National Eligibility cum Entrance Test (Undergraduate) 2020 leh Joint Entrance Examination 2020 entrance exam an huaihawt te pawh ṭha lo a tih thu a sawi chhuak a. Khawvel puma hripui a len laia chutiang exam pawimawh lo huaihawt chu zirlaite tan a ṭhain a hre lo a ni. India ramah hian Bihar leh Assam rama tuilianin zirlai tam tak a tibuai a, ram mipui tam takin chhiatna an tawk tih te pawh a sawi bawk.


February 3, 2021 khan Thunberg hian India sawrkarin Farm Law a siam chu India rama loneitu tam takin an dodal a  ni tih tweeter_ah sawiin a thlawp thu a sawi a. Hei hi loneitute lungawi lohna duh lotu tam takin ṭha an tih loh avangin Delhi_ah Thunberg lim te hial hal a ni ve thung. Heng mite hian India ram chhung thil thlenga ram dang mi inrawlh an duh lo a ni deuh ber a, India sawrkar pawhin a ram rorelnaa inrawlha a ngaih avangin Thunberg_in twitter_a a thil sawi hi an sawisel nasa hle bawk. Twitter_a Thunberg thil tweet_ah hian Farm Law duh lotute tana hmanraw remchang thei thil, document te leh thil ziak dangte chu hashtag ni hlawm a, chu bakah petition sign tura thil remchang te nen a link a nih bawk avanga sawrkar hian duh lo a ni. Mahse a tweet hi Thunberg hian a paih leh thuai a, document a neih te chu a hlui a lo ni tih a sawi. Thunberg thil ziak lo edit saktu nia an puh, Indian activist, kum 22 mi Disha Ravi chu February 16 khan man a ni nghe nghe.


2018 kuma United Nations Climate Change Conference (COP24) neih tuma a thusawi chu khawvelah a darh chiam mai a, khawvel ram hruaitute chu thil a nihna ang taka hrilh dawngsawng turin an puitling tawk lo a ni a ti a ni. Kum 2019 kum tir lam khan Europe ram hrang hrangah zirlaite lungawi lohna lantirnaah a tel kual a, ram rorelna in eng emawzatah thu sawi tura sawm a ni. January 2019 khan World Economic Forum inkhawmah telin 'kan in hi a kang mek a ni' tia a sawi chu a lar ta hle. British, European leh French parliament_ah te thu a sawi kual a, a tawp lamah chuan politician ṭhenkhat chuan boycott_in a thu sawi an ngaithla duh lo. 


Thunberg hi Pope nen pawh an inhmu tawh a, Pope hian a thil lo tih tawhah lawmthu hrilhin huaisen taka chhunzawm zel turin a fuih thung. 


August 2019 khan Atlantic Ocean_ah Plymouth, England aṭangin New York, USA_ah a kal a, a kalna lawng hi imtlansiak nana hman chi yatch, feet 60_a sei Malizia II an tih a ni a, a him zawk nan ṭha taka thuam belh a ni. Chu a zin chu a hmingah 'carbon-neutral transatlantic crossing' an ti a, hei hi chakna pe chhuak thei thil (emission) -gas, petrol etc hman tlem a ṭulzia lantirna atana a tih a ni. A zin kawngah hian ni 15, August 14-28 chhung a hmang a ni. 


September 18 khan US House Select Committee on the Climate Crisis_ah thu sawi tura sawm a ni a, mahse thu sawi lovin IPCC Special Report on Global Warming of 1.5 °C chu thu tlem belhin an en turin a theh lut ta zawk a ni.


September 23 khan New York_a UN Climate Action Summit_ah a tel a, hemi tuma a thusawi hi a lar hle:


"Thil kalphung hi a dik lo tawp a ni. Tunah hian heta lo awm ve tur pawh hi ka ni lo. Tuifinriat ral lehlamah awmin sikul kal tur ka ni zawk. Nangniho hi naupang te te te laka beiseina hmuh beiseiin in lo kal a ni a; zak tur in ni! In thusawi ṭhin, thu kawrawng, a tak nei lo hmang hian ka duhthusam, ka mumang ram hi min ruksak a ni. Mipui tam takin nasa takin an tuar a, ni tam tak an thi mek a nih hi. Kan khuarel thil zawng zawng hi a chhe mek. A nawlpuia kan thih buaih buaihna tur inṭannaah kan khawsa mek a, nangni hian sum chungchang, a tak awm lo, lasi thawnthu ang mai mai sawiin sum leh paia ṭhanna tih te in la sawi mai mai. In zahpuiawm em mai,"


tiin a sawi piap piap mai a ni.


Hemi ni vek hian United Nations Children's Fund (UNICEF) buatsaih press conference_ah naupang 15 te nen an inlan a, an zingah hian Ayakha Melithafa, Alexandria Villaseñor, Catarina Lorenzo, Carl Smith te pawh an tel. Anniho hian thu chhuah siamin Paris Agreement_in a sawi tawh anga emission pe chhuak thei thil tihtlemna chu ram 5- Argentina, Brazil, France, Germany leh Turkey te'n an la hmang lo tih an sawi. An thu chhuah hian awmzia a nei viau a, Convention on the Rights of the Child chuan an thil sawi hi ngai pawimawh turin ram 5 te hi thu a pe a ni.


2019, September thla khan Thunberg hi Canada rama khawpui lian tak tak- Montreal, Edmonton leh Vancouver_ah te climate chungchanga pun khawmnaah a tel a, a pui ber chu September 27 khan Montreal_a Global Climate Strike_ah a ni. Hemi ṭum, kum 2019, September 20 leh 27 a sikul naupang te'n climate chungchanga lungawi lohna an lantirah khan naupang maktaduai 4 chuang an tel niin a huaihawttu pakhat chuan a sawi, Montreal khuaah chuan an khaw chanchina la thleng ngai lo thil thlengin mipui sang tam tak an pungkhawm a ni.  Montreal khawpui Mayor chuan khawpui zalenna (Freedom of the City) tih thupui a sawi a, Australia Prime Minister Justin Trudeau pawh tel vein Thunberg hian thu a sawi ve bawk. United States lamah pawh Thunberg hi New York City_a sik leh sa inthlak nasa duh lohnna thiltihah Alexandria Villaseñor leh Xiye Bastida nen an sawi a, Washington DC_ah pawh Jerome Foster II nen an tel a, Iowa City, Los Angeles, Charlotte, Denver_ah Haven Coleman nen telin Standing Rock Indian Reservation_ah Tokata Iron Eyes nen an tel bawk. Khawpui hrang hrangah Thunberg hian thu a sawi reng rengin a bul ṭannaah a ram mi dik takte luah khawpuia ding niin a insawi hmasa ṭhin a; "He khuaa mite lakah hian dik lo taka thiltih a awm a ni tih ka hre chiang a, he khawvel salah hian tangin khawvel hian anmahni hnathawh aṭangin hlawkna an la tel reng a ni," tiin a sawi ṭhin.


Thunberg chu 2019 kum khan South America ramah United Nations Climate Change Conference (COP25) hmang tura kal a. He inkhawmpui hi December thlaah Santiago, Chile_a neih tura ruahman a ni a, mahse Chile_ah mipui lungawi lohna a awm avangin COP25 chu Madrid, Spain lamah sawn leh thut a ni. Thunberg hian thlawhna chuan mei khu a tichhuak nasa nia a hriat avangin Atlantic tuipuiah lawnga kal a duh a. Australian mi Riley Whitelum leh a nupui Elayna Carausu, an lawng La Vagabonde hmanga zin mekte chuan Thunberg chu phurh ve an remti a. November 13, 2019 chuan Thunberg te chu Hampton, Virginia aṭangin Lisbon, Portugal lam panin an kal ta a. America khawmualpui a chhuahsan dawna a thuchah pawh ni danga a thuchah ṭhin pangngai ang tho a ni: "America khawmualpuia chengte hnena thuchah duh ka neih chu mi zawng zawng hnena ka thu chah tho kha a ni. Science phenah hian science thiamna angin i che ang u tih hi," a ti.


Port of Lisbon chu December 3, 201 khan an thleng a, Madrid lamah COP25 inkhawmpuia thu sawi tur leh sik leh sa chungchanga khawtual mite nawrhna huaihawt Fridays for Future_a tel turin a ni. Kawng zawh an ṭan hmaa chanchinbu mite hmaa thu a sawiah awmze nei zawka thil tih a ṭul thu a sawi a, sikul naupangte'n khawvel huapa an nawrhna chuan awmzia engmah a nei lo va, khawvelin boruak tha lo (greenhouse gas) a pek chhuah chu kum 2015 aṭang khan 4% laiin a la sang reng tih a sawi. 


December 30, 2019 khan Thunberg chu BBC Radio_in tunlai thil thleng chungchang a puanna Today Programme_ah guest editor angin a tel a. A chan programme_ah chuan sik leh sa inthlak chungchangah Sir David Attenborough, Bank of England chief Mark Carney, Massive Attack's Robert Del Naja leh Shell Oil executive Maarten Wetselaar te a kawm a ni.


January 11, 2020 khan Thunberg hian German company Siemens chu sawi kai tak Carmichael lungalhthei laih chhuahna, Indian company Adani Group_in Australia rama an dinte hnena rel hmanga bungrua an pek ṭhin chu titawp turin a ngen a, Mahse January 13, 2020 khan Siemens chuan Adani nena an inremna a zah si avangin bungrua chu an la pek zel tur thu an sawi thung.


January 21 2020 khan Thunberg chu Davos, Switzerland rama World Economic Forum_ah tel thu vawi hnih a sawi a, The New York Times leh World Economic Forum_in thil sawi hona a buatsaihah a tel bawk. Thunberg hian a thusawi reng rengah thupui bik a nei thin a, mahse thil pakhat erawh chu sawi ngun bik a nei a, chu chu, "Kan in hi a kang mek a ni," tih kha a ni. 


Kum 2020 tir lam khan COVID-19 vangin vantlang khawsakzia a inthlak nasa a, inhlata awm, inkhung hran leh hmai tuam te a lar hle. March 13, 2020 khan Thunberg hian, "Manganna tak tak kan tawh chuan kan khawsak dan thlakin ṭha zawka nung turin kan nunphung pawh kan thlak thei mai a ni," tiin a sawi. Khatia pawn chhuah a rem tak lohah khan sikul lama lungawi lohna a entir chu online zawngin a kalpui ta thung a. August 20, 2020 kha  sikul kawta lungawi lohna a lantir kum khatna a lo ni ta a, Thunberg leh a thawhpui Luisa Neubauer, Anuna de Wever van der Heyden leh Adélaïde Charlier te chuan Berlin_ah German Chancellor Angela Merkel in Berlin an kawm a, September 25, 2020_a lungawi lohna entir dan tur an ruahman te an sawipui a ni. Neubauer chuan chu an thil tum chu khawlaiah a ni emaw, khawiah pawh ni se khawvel puma hripui lala inven dan ngaichang chung zela an tih tur thu a sawiin, hripui hi a chawl ve si lo va, anni pawh chawl thei an nih bik loh thu chanchinbu mite a hrilh a ni. 


December 14, 2020 khan Thunberg chuan Twitter lamah New Zealand Labour Government_in sik leh sa siam ṭhatna tura ruahmanna an siam chu a ṭha zawnga thil entir nei niin a sawi a. New Zealand rama Labour Government chuan kum 2025_ah chuan meikhu an siam chhuah chu zaa pakhat aia tlem nihtir an tum thu a sawi a ni. New Zealand Prime Minister Jacinda Ardern leh sik leh sa inthlak dan siam ṭhat lama mawhphurtu James Shaw chuan New Zealand sawrkar thu rel chu an ram hnathawh dan tura a bul ṭanna chauh a nih thu an sawi ve bawk.


December 29, 2020_a BBC_in a kawmnaah Thunberg hian COVID-19 dona turah mi thiamte hian science thiamna hman ṭangkai dan tur an ngaihtuah tawk lo niin a sawi a, "COVID 19 vanga chhiatna hian science thiamna tel lo chuan engmah kan tih theih lohzia a lantir a ni," a ti.


August 24, 2020 khan Thunberg leh Sweden ram pumpuia lungawi lohna entira sikul kal duh lo te chuan an thiltih chu titawpin sikul an kal ve leh ta a. Thunberg hian, "Sikul aṭanga ka chawlh hun chu a lo ral ta a, sikul han kal leh chu ropui ka ti hle mai," tiin a sawi a ni.


Thunberg hian mihring hian khawvel lo lum zel avang hian chhiatna rapthlak tak kan tawk chho mek niin a ngai a, tuna upa zawkte hi he thil ṭha lo thlentu niah a ngai a ni. A thusawia 'kan in a kang mek a ni' a ti fo pawh hi chu thil entirna atana a thil sawi uarna a ni a, sumdawng leh politics lama hruaitute chu na takin a dem fo ṭhin a ni.


Sik leh sa lo danglam hian tun hnua lo piang leh zel turte awmdan turah nasa takin thil ṭha lo a thlen dawnin a hria a, tuna khawvela cheng mekte hian thlah kan neih tawh loh mai a hlauh thu a sawi ṭhin. "Kan hmalam hun hi hralh a ni a, mi tlemte chauhin chu hralhna sum tam tak chu an tel a ni," a ti. A ngaihdan chuan khawvel chhim lama chengte hian sik leh sa inthlak hi an tuar zual a, a chhan pawh carbon dioxide siam chhuah titlem tura hma an lak nasat loh bik vang a ni.


Thunberg hian ram ṭhang meka cheng naupang zawk, sik leh sa inthlak tuar mek tawh te tan thu a sawi nasa hle. 2019 kum, December thlaa Madrid_a thu a sawiah chuan, "Kan hmalam hun kan ngaihtuah a, anni hi chuan an tun hun hman mek hi an ngaihtuah a ṭul a ni," a ti.


Khawvel pum huapa a thil sawiah reng reng khawvel hruaitute hian khawvelin boruak ṭha lo a siam chhuah titlem tura hma an lak tawk lohzia hi a thupui ber pakhat a ni ṭhin. Mei khu leh boruak ṭha lo hi tih tlem mai a tawk lo va, khawvel lum zel tireh tur chuan 'zero' thak, 1.5 degree thleng tura kan beih a ngai tih a sawi ṭhin. 


Kum 2019, April thlaa British Parliament_a a thu sawiah chuan, "Meikhu leh boruak ṭha lo siam chhuah tihtlem ni ngawt lo, tihtawp kan sawi hi tunlaia kan hna thawh tur pawimawh ber a ni," a ti. He hna pawimawh tak hi a tak taka thawk tur chuan ama thil sawi ni lovin, scientist te thil sawi zawk hi ram hruaitute'n an ngaithla tur a ni tiin a sawi. 


Thunberg hian Paris Agreement_a an ngaih pawimawh ber, khawvel lum zel tireh a, 1.5 degree thleng tura hmalakna hi a la tawk lo niin a hria a, kum 2020_ah hi chuan hmuh theiha danglamna a awm a ṭul thu a sawi. Kum 2019 February thla khan European Economic and Social Committee hmaah EU_in kum 2030_a mei khu leh boruak ṭha lo 40% thlenga tihtlem a tumna hi tuna naupang lo seilian mekte tan hian a tawk lo va, 80% tala hma lak a ṭul tih a sawi a ni.


November 2020_a an kawmnaah chuan ram hruaitute hian kum 10 kal tura thil lo thleng tur ngaihtuah chu nuam an ti viau a, mahse tuna thil thleng mek zawk hi an ngaihpawimawh a ṭul thu a sawi a ni.


February 2019 khan zirna in chi hrang hrang 224_in sik leh sa danglam nasa lutuk vanga Thunberg hmalakna an thlawp thu an sawi a. United Nations Secretary-General António Guterres pawhin, "Sik leh sa inthlak nasa lutuk dona kawngah tuna keiniho hi kan hlawhchham tih ka pawm e. Hei hian naupang zawkte a tilungngai a ni. An thinrim pawh hi thiam loh tur an ni lo," a ti ve hial a ni. 


2020 United States presidential election dawn khan Democrats lama mi langasar tak tak- Kamala Harris, Beto O'Rourke leh Bernie Sanders te chuan New York_a Thunberg thusawi an thlawp thu an sawi a, German Chancellor Angela Merkel pawhin Thunberg te ang hian an sawrkar chu sik leh sa inthlak do turin chak takin a khalh kal tih a sawi bawk.


A changin Thunberg hmalakna hi thlawp ṭhin mah se a chang chuan ram hruaitu eng emaw zatin an duh loh tum a awm ṭhin a, chung zingah chuan Australian prime minister Scott Morrison, German chancellor Angela Merkel, Russian president Vladimir Putin, OPEC (Organization of the Petroleum Exporting Countries) leh Donald Trump te pawh kha an tel thin. An sawiselnaah hian mimal thil tak leh Thunberg hmel te thlenga an hmer tel tum te pawh a awm. Mahse Thunberg hian a tuang a tichhah thei ve hle thung a, "Miin an nuihzat che a, i hmel leh i nungchang thlenga an sawisel ṭhin chuan i thil sawi hnial ngaihna an hre lo va, engmah sawi belh tur an nei lo tihna a ni," a ti ve hmiah mai. 


October 2019 khan Russia President Vladimir Putin chuan Thunberg hian thil a hre tawk lo tih sawiin, "Khawvel hi mi chi hrang hrang awm khawm kan ni a, Africa leh Asia ram tam taka mite hi Sweden mipuite ang veka khawsa thei an ni lo tih hi tuman Thunberg hnenah hian an sawi ngai lo a ni ang," a ti a. He a thil sawi tihchhan tih hriat takin Thunberg Twitter_a amah a insawifiah dan (bio) chu a thlak ve ngat a ni.


December 2019 khan Thunberg hian Amazon ngawpui kang chungchang sawiin, "Leilung luahtu dik takte chuan ram kang ṭhelh tura nunna hlanin dik lo taka ram ngaw chereu tur an do a. Hetih laia khawvel kan ngawi leh reng mai ṭhin hi a zahthlak ngawih ngawih a ni," a ti a. He thu a sawi hnu ni hnihnaah Brazilian president Jair Bolsonaro hnenah Thunberg thusawi chungchanga a ngaihdan hi an zawt a, ani chuan "Greta hian Amazon kang chhan nan Red Indian te an thi niin a sawi a. Chanchinbuin chutiang mite hnenah ram kang ven ṭulzia an lo zirtir chu a ropui hle mai," tiin ti el takin a chhang a ni. 


September 2019 khan Donald Trump khuan khawvel hruaitute hmaa thinrim taka Thunberg thusawi lai video chu Twitter_ah dahin, "Hmeichhe naupang hlim thei tak, hmabak hlimawm tak nei a nih dawn hi. Hmuh nuam ka ti hle mai," tiin a ti_el bawk a. Thunberg hian a Twitter bio_ah, "Puitlinna chu naupang leh tleirawlte theihna hai chhuah aia ṭawngkama sawisak mai mai hi a ni tih ka hrethiam ta," tiin a dah ve leh ngat.


Thunberg hi  Time Magazine chuan Person of the Year for 2019_ah a thlang a, Trump hian Twitter_ah, "Ropui hle a ni. Greta hian a thinchhe lutuk hi siam ṭhat tum se, movie ṭhing tak en turin a ṭhiante nen kal se a ni mai. Ngawi hmak rawh, Greta," tiin a tweet lehpek a. Thunberg hian a Twitter biography chu, "Tleirawl, thinchhiatna lak aṭanga insiam ṭha, ṭhiante nena movie ṭhing tak en, ngawi mek," tiin a indah leh ngat bawk. 2020 United States presidential election khan Trump khan "STOP THE COUNT!" tih kha a tweet nasa a, kha kha Thunberg hian, "Ropui hle a ni. Trump hian a thinchhe lutuk hi siam ṭhat tum se, movie ṭhing tak en turin a ṭhiante nen kal se a ni mai. Ngawi hmak rawh, Trump," tiin a comment ve ngat. Tuna US President Joe Biden hian Person of the Year 2019_a Thunberg an thlan tuma Trump_a tweet hi a hmuhin, "Eng ang president_in nge naupang hetianga sawisa ngai le? @realDonaldTrump, hruaitu ni tur chuan Greta lak aṭang hian zir tur thil ṭhenkhat i nei a ni," a lo ti ve bawk.


Chanchinbu mite pawhin Thunberg hi fak viau chang nei ṭhin mah se na tak taka beih changte pawh an nei ve tho bawk. 


Thunberg thiltih hian sikul kal rual awm vel zingah hian hna a thawk nasa em em mai a, chu chu "The Greta effect" tiin an sawi mai ṭhin. Naupang mai ni lo, politician te zingah pawh nghawng a nei ṭha a, Britain Secretary for the environment, Michael Gove chuan Thunberg hnenah hian, "I thil sawi ka ngaihthlak khan min hneh em em a, mahse ka thil tih thin dik lo tam tak ka hriat phah bawk a, ka zak hle a ni. I nu leh pate nena inrual tlang kan ni a, sik leh sa lo danglam nasa lutuk siam ṭha zawng hian hna kan lo thawk nasa tawk lo hle a ni tih ka hrechhuak ta," a ti hial. Labour politician Ed Miliband, Climate Change Act 2008 siamna tura mi pawimawh tak pawhin, "Min kai harhtu i nih hi. I chungah kan lawm e. Nawrhnaa tel naupang zawng zawng kha kan khawtlang nun darthlalang an lo ni. Zirlai pawimawh em em min zirtir a ni e," a ti.  


February 2019 khan Thunberg leh President of the European Commission ni ṭhin Jean-Claude Juncker te an inkawm q, Juncker hian 2021 leh 2027 inkara EU budget hmun lia ṭhena hmun khat chu sik leh sa dona lam atan hman a ni ang tih a hrilh a ni. Sik leh sa chungchanga hmalakna hian May 2019_a European Parliament pawh a nghawng hle a, sik leh sa siam ṭhatna lam ngai pawimawh pawl Green party te chuan an chet ṭhat ber tum tawngin MEP seat 52 nei khan 72 an nei ta. Hetia an chakna hi Europe hmar lam rama naupangte'n Thunberg tihdan zuia khawlaiah sik leh sa siam ṭhat chungchang an lantirna rah niah an ngai.  


June 2019 khan YouGov poll chuan Thunberg leh pawl pakhat Extinction Rebellion te hma lak hnu hian UK mipuiin khawvel khaw awmdan an ngaihvenna hian a tawn san lai ber a thleng tih an hmuchhuak. August 2019 khan naupang chhiar chi sik leh sa danglamna chungchang lehkhabu chhuah leh hralh chu kum hmasa letin a pung tih hriat a ni bawk a, hei hi Thunberg vang niin lehkhabu chhuahtute chuan an sawi. Thunberg chetna hian mi ṭanpuina kawnga mi lar tak (philanthropist) leh sum dah punna lama hmingthang tak pakhat, United States lama mi chuan Extinction Rebellion leh nawrhna lantirtu naupangte hman tur Climate Emergency Fund atan dollar 600,000 a thawh bawk. December 2019 khan chanchinbu New Scientist chuan Thunberg leh Extinction Rebellion hmalakna hi 'Sik leh sa thlak tura beihna kum chu' tia ziakin thupuiah a hmang a ni.  


Sawi tawh angin Thunberg hian thlawhnaa thlawh dona (anti-flying movement) kalpuiin zin turte chu rel hmang nasa turin a fuih ṭhin a. Hei hi 'flygskam' emaw, 'flight shame' tiin emaw an sawi ta mai nghe nghe. Thlawhna siamna hmunah hian greenhouse gas a insiam nasat avanga he thil hi kalpui a ni. Swedish Olympic athlete Björn Ferry chuan he thil hi Thunberg hnen atanga hriain a zawm ṭha hle a, a larpui hle. Kum 2019 khan Sweden_ah chuan thlawhnaa chuang thin hi 4%_in an tla hniam a, rela zin an pung thung. June 2019 khan Swedish Railways (SJ) chuan Sweden ram chhung bikah rela zin hi 8%_in an pung niin an sawi.


Thunberg hi lehkhabu leh lemziak lamah pawh a lar ta hle. A chanchin behchhana ziak lehkhabu 'Greta and the Giants' tih chu Zoë Tucker leh Zoe Persico te'n ziakin Frances Lincoln Children's Books chuan an chhuah thung. American lemziak thiam Elizabeth Peyton kum 2019 khan a show pakhatah Greta Thunberg lem hi  a langsar ber (leading image)_ah a hmang bawk. Time magazine chuan May 2019 issue kawmah Thunberg thlalak hi an dah a, 'mi entawntlak, chhuar thar lo awm turte hruaitu' tiin a ziak a ni. Amah leh a tuipui ang tuipuitu tleirawl 15 te thlalak chu September 2019 khan Vogue magazine_ah a chuang bawk.


Thunberg thusawi ṭhenkhat hi hlaah te pawh siam a ni. 


May 2019 khan miin Thunberg am kawmna leh a thusawi hrang hrang chu documentary atan siam a ni a, a hmingah 'Make the World Greta Again' an ti a, minute 30 vel awha sei a ni.

February 2020 khan BBC Studios chuan Thunberg chungchang documentary series siam an tum thu an sawi bawk. May 2020 khan Thunberg hi Pearl Jam music video 'Retrograde'_ah a lang ve a, zawlnei, thil thleng sawi lawk thei lemah changin a crystal ball_ah chuan ram hrang hranga sik leh sa inthlak dan te a lang a ni.


September 3, 2020 khan documentary film, 'I Am Greta' tih chu Venice Film Festival_ah chhuah a ni. He film director hi Nathan Grossman niin camera leh sound hmanruate pawh ama buaipui vek a ni. August 2018 a amah chauha nawrhna a lantir lai te, United Nations Climate Summit hmang tura Atlantic Ocean_a a zin dan te tihlan a ni. Venice hnuah hian North American lamah chhuah niin September 11, 2020 khan Toronto International Film Festival_ah chhuah a ni leh a, hemi hnu hian Europe, North America leh Australia lamah October khan cinema_ah chhuah a ni ta a ni. United States_ah chuan November 2020 khan chhuah tan a ni bawk.


January 2021 khan Sweden ram dak (post) chuan stamp_an siam tharah Thunberg thlalak an dah a, a larpui ber a raincoat eng (yellow) ha lai thlalak kha a ni. 


March 2021 khan University of Winchester chuan an campus_ah thunberg lem (sculpture), mihring tiat an dah thar.


A naupan ngaihtuahin Thunberg hian chawimawina chi hrang hrang a dawng hnem tawh em em mai. Chung zingah chuan heng hi a ropui zual a ni awm e.


• TIME'S 25 most influential teens of 2018

• Nobel Peace Prize nomination, 2019 & 2020

• Swedish Woman of the Year (Årets Svenska Kvinna) 2019, 

• TIME 100, 2019, 

• International Children's Peace Prize, 2019, 

• Time Person of the Year, 2019, 

• Glamour Woman of the Year Award 2019, 

• Forbes list of The World's 100 Most Powerful Women, 2019


ROLLS ROYCE THUNAWI

English engineer hmingthang, motor car siamtu company lar Rolls-Royce dintu zinga mi Sir Frederick Henry Royce, (1st Baronet, OBE) kha vawii...